Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Wij wijzen u graag op het volgende
Door drukte zijn de levertijden van PostNL aangepast en kan uw pakket vertraging oplopen. Door de Brexit kan de levering van Engelse boeken vertraging oplopen.
Adam Tooze: ‘De volgende crisis wordt eerder een griep dan een hartaanval’ interview
9 oktober 2018 | Jeroen Ansink

Met Gecrasht schreef Columbia University-historicus Adam Tooze een voorlopig standaardwerk over de kredietcrisis van 2008. Tien jaar later is er in Europa nog te weinig veranderd. ‘We zijn nét goed genoeg in het bedwingen van een crisis om een ramp te voorkomen die dwingt tot radicale hervormingen.’

Is tien jaar wel lang genoeg voor een terugblik op zo'n ingrijpende gebeurtenis?
Een decennium verschaft uiteraard niet het lange termijnperspectief die onderzoekers van bijvoorbeeld de Franse Revolutie wel hebben. Maar het voordeel van contemporaine geschiedschrijving is dat je de gebeurtenissen in real time kunt duiden, zonder de ruis van latere ontwikkelingen. Ironisch genoeg was het in dat opzicht misschien makkelijker geweest als ik het boek vijf jaar geleden had afgerond. In 2013 wisten we wat er was gebeurd en hoe de crisis zich had gestabiliseerd. Het voelde alsof het verhaal op een passende manier was afgesloten: president Obama werd herkozen, ECB-voorzitter Mario Draghi voerde voorzichtig hervormingen door op Amerikaanse leest, en de Verenigde Staten leken voldoende moreel overwicht te hebben om hun gidsfunctie weer op te pakken. Terwijl op dat moment de politieke terugslag nog moest komen, van Brexit en de opkomst van Trump tot de crisis in Griekenland en de oorlog in Oekraïne.

Wat zijn uw meest opvallende conclusies?           
Wat me in hoge mate verraste is hoezeer de crisis zich manifesteerde in de geopolitieke breuklijnen van de Koude Oorlog. De vijftien landen die het hardst zijn getroffen, bevinden zich allemaal in Oost-Europa of de voormalige Sovjet-Unie: Rusland, de Baltische staten, Hongarije, Oekraïne. Het is waarschijnlijk toeval dat de kredietcrisis bijna gelijktijdig plaatsvond met de Russische inval in Georgië, de eerste oorlog in Europa sinds het uiteenvallen van Joegoslavië. Maar dat een-tweetje legde wel de basis voor de economische destabilisatie van een hele regio. Daarnaast was het schokkend om te zien hoe onderling verstrengeld de nationale crises in het westen waren. Helemaal als je beseft dat de oplossing voornamelijk op het conto kwam van de Verenigde Staten, die de wil en mogelijkheid hadden om dollars in het mondiale banksysteem te blijven pompen. Van de liquiditeitsprogramma's die de Federal Reserve in de herfst van 2008 ter beschikking stelde, kwam het merendeel ten goede aan Europese banken die in de Verenigde Staten actief waren.

En dat terwijl de kredietcrisis in eerste instantie door Europa, Nederland incluis, werd weggezet als een puur Amerikaanse aangelegenheid.
Dat is de mythe die ik in mijn boek probeer door te prikken: het idee dat Europese bankiers minder risico's namen dan hun collega’s op Wall Street. Dat misplaatste superioriteitsgevoel werd voor een deel gevoed door de Amerikaanse invasie van Irak in 2003. Veel Europese leiders meenden dat president Bush en zijn evangelische achterban hun verdiende loon hadden gekregen. Maar als de financiële crisis één ding duidelijk heeft gemaakt, dan is het wel dat de Europese bankensector minstens zo kwetsbaar was als de Amerikaanse.

Toch was het wel degelijk Washington die de lont in het kruitvat stak. Was het een vergissing om zakenbank Lehman Brothers ten onder te laten gaan?
De tragiek van dit verhaal is dat er geen helden in voorkomen. Alle betrokkenen stonden voor de ondankbare taak om een machine te repareren waarvan de problemen voorkomen hadden kunnen en móeten worden. De beslissing om Lehman ten onder te laten gaan was wellicht niet de meest gelukkige. Aan de andere kant leidde het sneeuwbaleffect van deze blunder tot de politieke wil in Washington om de bankensector al in een relatief vroeg stadium van nieuw kapitaal te voorzien. In Brussel was die bereidheid er niet. Met als gevolg dat Europa nauwelijks een stap heeft gezet in de richting van wat naar mijn mening de enige mogelijke langetermijnoplossing is: de federalisering van haar instituten gekoppeld aan een stabiliteitsfonds van minstens enkele biljoenen euros. De dollar is daarom nog steeds oppermachtig.

Europa lijkt echter alleen te kunnen veranderen als er sprake is van enorme druk. Was de crisis in dat opzicht wel ernstig genoeg?
Haha, dat is de wereld waarin we leven, is het niet? We zijn nét goed genoeg in het bedwingen van een crisis om een ramp te voorkomen die ons dwingt tot radicale hervormingen. Gelukkig maar, zou ik zeggen, want de wereldorde balanceerde even echt op het randje van de afgrond. Wie weet wat voor verschrikkelijke krachten een worst-case scenario zou hebben ontketend. Maar fundamenteel is er inderdaad weinig veranderd. Wat dat betreft heeft de financiële crash parallellen met de Cubaanse rakettencrisis uit 1962. De Sovjet-Unie en de Verenigde Staten wisten destijds een nucleair Armageddon te voorkomen, maar kernwapens zijn nog steeds de wereld niet uit. Zolang we genoegen nemen met lapmiddelen is een nieuwe crisis niet uit te sluiten.

Welke vorm zal die aannemen?
Het zal eerder een griep dan een hartaanval zijn. 2008 was een bijna-doodervaring, waarbij de twee belangrijkste financiële centra in de wereld, Wall Street en de City van London, gelijktijdig onderuit gingen. Dat risico is sindsdien flink verminderd. Amerikaanse toezichthouders eisen inmiddels dat buitenlandse banken die op hun grondgebied opereren een belangrijk deel van hun kapitaal in dollars aanhouden, terwijl ze voorheen met euros en ponden konden schuiven. Amerikaanse en Europese banken zijn daardoor lang niet meer zo verstrengeld als voorheen. Het echte risico bevindt zich momenteel in opkomende markten als Turkije en Oost-Azië die dollars hebben geleend, maar zakendoen in de lokale valuta. De vraag is wat de Amerikanen gaan doen als bijvoorbeeld de Chinese munt keldert. Zal de Federal Reserve, net als tijdens de kredietcrisis, een laatste toevlucht zijn, of zal Trump besluiten om het land aan zijn lot over te laten?

Welke financiële voorzorgsmaatregelen heeft u inmiddels zelf genomen? Houdt u uw spaargeld aan in bijvoorbeeld goud, grond of cash?
Als academicus ben ik een belabberde belegger, haha. En mijn pensioen wordt gewoon gemanaged door een groot Amerikaans fonds. Ik heb dus inderdaad nog vertrouwen in de financiële wereld. Al heb ik moeten accepteren dat complexe en interdependente systemen als de onze zo nu en dan spectaculair kunnen falen.

Harvest: september nieuws
28 augustus 2018 | Jeroen Ansink

Wat leest Amerika en wat waait waarschijnlijk over naar Nederland? ‘Onze man in de VS’ Jeroen Ansink doet maandelijks een rondje boekwinkels in New York.

 

Op vijftien september is het precies tien jaar geleden dat de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers failliet ging, en daarmee bijna de volledige wereldeconomie met zich meetrok. Die tijdsspanne is te kort voor een historische terugblik: kijk naar de beurscrash van 1929, waarvan de ergste naschokken zich in 1939 nog moesten openbaren. Maar zo'n mooi rond getal leent zich wel voor een voorlopige stand van zaken. In Gecrasht kijkt Columbia University-historicus Adam Tooze hoe de ernstigste financiële crisis sinds de Grote Depressie de wereld heeft herschapen, en welke gevolgen dat kan hebben voor de toekomst.

Wat direct opvalt is hoe behendig de wereldwijde paniek destijds in de kiem is gesmoord. Na jarenlang roekeloos speculeren met kredietderivaten die gekoppeld waren aan overgewaardeerde huizenprijzen balanceerde niet alleen Lehman Brothers, maar het gehele financiële stelsel op het randje van de totale instorting, en het is nog steeds angstaanjagend hoe rakelings we destijds langs het rampscenario van een run op de banken, hyperinflatie, en chaos in de straten zijn gescheerd.

Gelukkig wist een handjevol spelers het hoofd koel te houden en het ergste gevaar af te wenden. De Amerikaanse Federal Reserve begon massaal schatkistpapier op te kopen, wankelende banken als Citigroup en Bank of America kregen een miljardeninjectie om hun schulden af te betalen, en mede dankzij een stimulusprogramma van zevenhonderd miljard dollar van de toenmalige president Barack Obama kwam de economie weer in rustiger vaarwater.

Maar waar Obama en de zijnen de financiële oorlog wisten te winnen, verloren ze de politieke vrede. Tot de dag van vandaag is in de Verenigde Staten geen bankier of verantwoordelijke voor de kredietcrisis aangeklaagd, en terwijl de Amerikaanse werkloosheid richting tien procent ging en miljoenen huizen nog onder water stonden keerde Citi een jaar later alweer doodleuk vijf miljard dollar aan bonussen uit.

De acute dreiging van 2008 maakte daarmee plaats voor een veel sluipender gevaar: een etterende vertrouwenscrisis van boze burgers. Tooze wijst op talloze vormen van rebellie die sindsdien in het westen zijn opgeborreld, zoals de Amerikaanse Tea Party, een protestbeweging tegen een met biljoenen strooiende overheid, of Occupy Wall Street, dat de kloof tussen arm en rijk aan de kaak stelt - maar ook de volksopstand in Oekraïne, de opkomst van autocratische leiders in Oost-Europa, en Brexit. Eveneens is een directe lijn te trekken tussen Lehman Brothers en de opkomst van Donald Trump, een vuilbekkende showman zonder politieke ervaring die appeleert aan het onderbuikgevoel van menig achtergebleven kiezer.

Ondertussen draait de (zichtbare) economie weer als een tierelier: de Amerikaanse beurs bevindt zich sinds eind augustus officieel in de langste bull market in de geschiedenis. Maar met het besef dat elke hoogconjunctuur uiteindelijk in een recessie eindigt, een sluimerende handelsoorlog tussen Amerika en de rest van de wereld en de destabiliserende chaos uit het Witte Huis moet de werkelijke rekening van de kredietcrisis wellicht nog komen.

Wat in ieder geval niet is veranderd, is de goedgelovigheid van investeerders die snel rijk willen worden en de bereidheid van rücksichtlose zwendelaars om daarop in te springen. Het meest extreme voorbeeld van de afgelopen tien jaar is waarschijnlijk het Amerikaanse biotechbedrijf Theranos, dat een revolutionaire nieuwe bloedtest claimde te hebben ontwikkeld. In Bad Blood schetst Wall Street Journal-reporter John Carreyrou hoe de medische startup zevenhonderd miljoen dollar wist los te peuteren van investeerders als de Mexicaanse telecommagnaat Carlos Slim en Betsy deVos, Amerika's huidige Minister van Onderwijs. De geschatte waarde van Theranos bedroeg op het hoogtepunt maar liefst negen miljard dollar, wat de destijds 31-jarige oprichter Elizabeth Holmes (op papier althans) tot een van ‘s werelds jongste miljardairs maakte, todat Carreyrou op de voorpagina van zijn krant onthulde dat het wonderbedrijf op één grote leugen berustte. Sindsdien is de waarde van Theranos gedaald tot nul, en moet Holmes zich binnenkort bij de rechter verantwoorden voor acht aanklachten van fraude.

Carreyrou betoogt dat Holmes niet is begonnen als oplichter, maar dat ze verstrikt raakte in een belofte die ze niet kon waarmaken. Als scheikundestudente aan Stanford University ontwikkelde ze een technologie om met slechts één druppeltje bloed een patiënt op honderden mogelijke ziektes te testen. De methode, die gebruik maakte van een speldenprikje in plaats van een enge injectienaald, vertoonde zo'n potentieel dat Holmes haar studie opgaf en ondernemer werd. Maar naarmate de wetenschappelijke onderbouwing voor haar onderzoek uitbleef zocht Holmes haar heil in haar werkelijke talenten: bedriegen en bedreigen. Ze zoog omzetcijfers uit de duim, verkondigde het fabeltje dat het Amerikaanse leger gebruik maakte van haar bloedtesten in Afghanistan, en nodigde toenmalig vice-president Joe Biden uit om een kijkje te nemen in een nep-laboratorium in New Jersey.

Achteraf is het schokkend om te zien hoe Holmes met intimidatie en ontslagen haar gesjoemel tot zulke grote hoogtes heeft kunnen opkloppen: op een gegeven moment telde het bedrijf achthonderd werknemers die onder de duim moesten worden gehouden. Nog onthutsender is dat zelfs Amerika's politieke zwaargewichten niet immuun bleken voor kuddegedrag: in Theranos' raad van toezicht zetelde naast voormalig presidentieel adviseur Henry Kissinger ook James Mattis, de huidige Minister van Defensie onder Donald Trump.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden