Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Menno Lanting: ‘AI gaat monopoliepositie van overheid uitkleden’ interview
25 mei 2019 | Ronald Buitenhuis

Eigenlijk is er sinds Thorbecke (rond 1850) bij de overheid weinig veranderd, betoogt succesauteur Menno Lanting. Nog altijd zijn de bestuursorganen gemeenten, provincies, rijk en ministeries. Lanting: ‘Den Haag is beperkt in innovatie.’

Menno Lanting geeft grif toe dat hij door zijn boeken en optredens er misschien ook wel aan heeft bijgedragen dat disruptie een hype geworden is. Sinds zijn boek De disruptieparadox is hij genuanceerder. ‘Ik kijk met gezonde scepsis naar disruptie. Dankzij ICT zijn de transactiekosten van een product drastisch gedaald. Ja, het is disruptief dat we geen CD’s meer kopen maar via Spotify muziek downloaden. Tegelijkertijd zijn er heel veel misvattingen over disruptie.’

Disruptieve onderstromen

Zo stelt Lanting dat je veel zogenaamde disruptieve ontwikkelingen, van heel ver aan kunt zien komen. ‘Maar bedrijven durven vaak niet te veranderen omdat dan het hele businessmodel op de schop moet. Minder mensen, minder fabrieken… Daar schrikken veel CEO’s voor terug en zijn ze te laat als ze constateren dat een startup in een gat is gesprongen waar ook zij in hadden kunnen springen. Als disruptie je overvalt, komt dat niet door technologische ontwikkelingen, maar komt dat door jezelf. Dan heb je niet tijdig geschakeld. Goede bedrijven durven constant hun eigen businessmodel ter discussie te stellen. Maar veel bedrijven sturen vooral op korte termijn en durven niet te veranderen.’ Een andere misvatting is de idee dat disruptieve ontwikkelingen meestal uit de eigen business voortkomen, en niet uit andere branches of ontwikkelingen. Onjuist. Booking.com bijvoorbeeld kwam niet uit de reisbranche voort, maar uit een technologische oplossing. Disruptie is bovendien lang niet altijd het gevolg van een grote technische innovatie, van een heuse doorbraak. Über is op de keper beschouwd niet meer dan op een slimme manier taxiritten regelen. Die auto doet nog steeds wat hij altijd al deed. Lanting: ‘We hebben bij disruptie heel vaak de neiging om de impact van techniek op korte termijn te overschatten en op lange termijn te onderschatten. Neem Netflix. Dat kwam voort uit iemand die gefrustreerd raakte omdat hij DVD’s altijd te laat terugbracht naar de videotheek en een boete moest betalen. Maar Netflix is echt geen supertechnologie. Maar Netflix is natuurlijk wel een mooi voorbeeld van hoe het streamen van beeld de transactiekosten kan verlagen. Toch had iedereen in de branche dat aan kunnen zien komen, want heeft jaren geduurd voordat Netflix een succes werd. Het was niet opeens een doorbraak als gevolg van een nieuwe techniek.’

Zo voorspelt Lanting dat dat ook gaat gebeuren met blockchain. ‘Iedereen denk dat dit een hype voor de korte termijn is. Iedereen moet opeens aanhaken. Maar voordat blockchain gemeengoed is, zijn we jaren verder.’

Timing

Lanting ontkent overigens niet dat er veel gebeurt in de wereld dat potentieel disruptief is. ‘Maar’, zo zegt hij ‘het draait vooral om timing. Als je te laat bent, ben je ook echt te laat. Dan is er wel een startup op een nieuwe techniek gedoken. Maar ben je te vroeg, dan zit niemand op je innovatie te wachten. Dat is dan ook precies de reden dat er bij veel startups heel veel misgaat. De maakbaarheid door disruptie wordt overschat. Er zit ook een flinke dosis geluk bij. Je moet het juiste tipping point weten te vinden.’

En dus adviseert Lanting in zijn boeken om naast de olietankers die veel bedrijven nou eenmaal zijn, speedbootjes in te zetten om nieuwe business opportunities los van het moederbedrijf te laten groeien en bloeien. En breek daarbij vooral uit je eigen bedrijfskolom, adviseert Lanting. Veel nieuwe ontwikkelingen komen niet uit de branche zelf. Ga ook niet één keer per jaar de hei op om eens even lekker innovatief te zijn met zijn allen of iets disruptiefs te verzinnen, maar blijf schakelen, continu. Neem ook mensen aan waarvoor je normaliter niet zou kiezen. Lanting: ‘Als ondernemer word je vandaag de dag gevraagd om business op te geven voor iets waarvan je niet weet of het in de toekomst succesvol wordt. Die boodschap helpt vaak niet om een CEO voor je te winnen.’ Maar het moet wel, zo waarschuwt Lanting, omdat ‘disruptie wel altijd op de loer ligt’.

Overheid

Na zijn succesvolle De disruptieparadox vond Lanting het tijd voor een aantal spin-offs waarvan Disruptie in de overheid de eerste is, de tweede, Disruptie in de zorg staat op stapel. Lanting vroeg zich af of de overheid ook te maken krijgt met disruptieve ontwikkelingen. Het antwoord is, niet geheel verrassend, ja. Ook de overheid zal te maken krijgen met disruptie. Al zal dat niet op de korte termijn zijn, maar op de lange termijn. Lanting: ‘Net als bij het bedrijfsleven dus. Ook daar is disruptie vaak pas op lange termijn zichtbaar.’

Volgens Lanting is de overheid sinds Thorbecke in de basis niet veranderd. Nog altijd regeren ministers, rijk, gemeenten en provincies. Maar ook hier komt een tipping point. Lanting: ‘Nu nog zijn het mensen die beslissingen nemen, maar de menselijke geest is beperkt. Er komt een moment dat artificial intelligence en machine learning betere beslissingen nemen dan mensen. Dat gaat tussen nu en 25 jaar gebeuren. Kijk naar China waar al smart cities zijn en veel beslissingen op basis van (big) data worden genomen. Snelwegen met rijbanen die open of dicht gaan op basis van data. Daar komt geen mens meer aan te pas. Er is in de overheid nu nog weinig marktwerking. Je bent verplicht naar een overheid te gaan voor veel zaken. Maar als blockchain doorbreekt, is het nog de vraag of de overheid de enige mag zijn die een paspoort uitgeeft. Blockchain kan de privacy namelijk prima bewaken.’

Een troost voor de overheid is dat ook hier disruptie meer een geleidelijk dan een abrupt proces is. Lanting: ‘Maar het is mijn stelligste overtuiging dat ook de overheid met disruptieve ontwikkelingen te maken gaat krijgen. Helaas is Den Haag nog heel beperkt in het zichzelf vernieuwen, of in staat om te innoveren. Maar wil de overheid relevant blijven, dan zal het zaken als artificial intelligence en machine learning beslist moeten gaan omarmen. De overheid moet ook rap gaan leren van andere sectoren. Mensen nemen beslissingen op basis van emotie. Vaak levert een beslissing op basis van data een beter besluit op.’ Het wachten is ook hier op een tipping point, zo besluit Lanting.

Op 15 november 2019 spreekt Menno Lanting op het seminar 'Veranderkracht: Innovatie en verandering creëren in organisaties'.


Disruptie in de overheid? - In 5 stappen naar echte vernieuwing preview
7 februari 2019 | Menno Lanting

Het is 2050. Computers zijn duizenden malen sneller geworden. Op een micro-sd-kaart past driemaal de hersencapaciteit van een gemiddeld mens. En de film The Matrix is werkelijkheid geworden: we kunnen onze hersenen verbinden met computers en zo in een totaal virtuele wereld leven.

De voortrazende technologie heeft ervoor gezorgd dat bewustzijn losgekoppeld is van intelligentie. Computers hebben geen zelfbewustzijn, maar zijn wel slimmer dan mensen.  Virtuele assistenten, robots en cyborgs hebben een groot deel van het werk overgenomen. Door de beschikbaarheid van gekwalificeerde data op elk gebied worden alle aspecten van ons leven teruggebracht tot een analyseerbaar getal. We bestaan nog steeds uit dna, maar alles wordt bepaald door data en algoritmen, in een compleet transparant model, gecontroleerd door een alwetende cyberaccountant.

De enorm toegenomen hoeveelheid data en de snelheid waarmee deze verwerkt kan worden, hebben gevestigde publieke instituties zoals verkiezingen, gemeenteraden, waterschappen, parlementen en politieke partijen overbodig gemaakt. Niet omdat ze geen goed werk deden, maar omdat ze simpelweg niet efficiënt en snel genoeg data konden verwerken. Ze stammen uit een tijd waarin politiek sneller ging dan technologie. Waarom zouden we verkiezingen houden als slimme algoritmen toch al weten op wie we gaan stemmen?

Bovendien hebben die programma’s allang berekend wat de ‘beste’ beleidsdaden zullen zijn. De rol van de overheid is compleet getransformeerd. Zij weet precies wie haar burgers zijn, wat we doen, wat we denken en wat we willen. Het zelflerende systeem waar ze gebruik van maakt, analyseert alle individuele data, legt kruisverbanden, extrapoleert en berekent zo het optimale beleid. Datacentra zijn databanken geworden, waarvan de inhoud bepalend is voor alles wat we met elkaar doen. Niet langer staat de vrijheid van het individu centraal, maar de onbeperkte beschikbaarheid van data. Het tijdperk van het dataïsme is aangebroken.

Het tijdperk waarin technologie en mensen versmelten, wordt ook ‘de vierde revolutie’ genoemd. Het gaat daarbij niet alleen om big data en artificial intelligence, maar ook om nano- en dna-technologie, het gebruik van nieuwe materialen en productiemogelijkheden (3d-printing bijvoorbeeld), energieopwekking en nieuwe gedistribueerde netwerken zoals blockchain. Het Amerikaanse leger bedacht eind vorige eeuw de term ‘vuca-wereld’ (een acroniem voor volatility, uncertainty, complexity en ambiguity: vluchtigheid, onzekerheid, complexiteit en dubbelzinnigheid). De term was bedoeld om de veranderende wereld te beschrijven. Een aantal decennia later is dit actueler dan ooit.

Klaus Schwab, oprichter en voorzitter van het World Economic Forum, noemt het een ‘fundamentele verandering van de manier waarop we leven, werken en ons tot elkaar verhouden’. Volgens Schwab – en velen met hem – zal de vierde industriële revolutie in omvang, reikwijdte en complexiteit haar weerga niet kennen: ‘We weten niet hoe ze zich zal ontvouwen, maar één ding is zeker: het antwoord erop moet geïntegreerd en doorwrocht zijn, en vraagt om betrokkenheid van alle belanghebbenden: overheden, bedrijven, academici en de maatschappij.’

Nu leert de geschiedenis ons keer op keer dat zodra de mensheid een nieuw technologisch tijdperk betreedt, dat gepaard gaat met de opkomst van nieuwe vormen van samenleven en samenwerken. Zo zorgde de industriële revolutie voor de opkomst van fabrieken, strikte hiërarchie, managementprincipes, vakbonden, politieke partijen, een sociaal stelsel et cetera. Dit was een ingrijpend andere manier om de samenleving en de commerciële sector in te richten dan in het agrarische tijdperk gebruikelijk was. De overheid heeft in dit soort overgangen van het ene naar het andere tijdperk een belangrijke plek, maar haar traditionele rol – als bepaler en uitvoerder van beleid – lijkt niet meer toereikend.

De kernvraag is: kan een overheid in de eenentwintigste eeuw functioneren op principes die stammen uit de twintigste en negentiende eeuw? Vragen nieuwe technologieën niet om nieuwe fundamenten? Hoe kunnen we verwachten dat overheden in de toekomst een zinnige en geloofwaardige rol kunnen spelen als we organisatiestructuren en manieren van samenwerken en managen niet ingrijpend innoveren? We zien al een trend naar efficiënter en meer fluïde organiseren, dichter bij de burger. De vraag is: gaat het snel genoeg?

Menno Lanting ondersteunt organisaties om aangesloten te blijven op de snel veranderende wereld. Hij onderzoekt doorlopend hoe organisaties van gesloten, hiërarchisch en onpersoonlijk naar open, authentiek en verbonden kunnen transformeren. Hij is de auteur van Disruptie in de overheid.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden