Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Tjip de Jong: ‘Denk anders na over samenwerken, duurzame ontwikkeling en rijkdom’ interview
3 juni 2018 | Pierre Spaninks

Het dogmatische geloof in marktwerking, vraag en aanbod, winst-denken en een amorele groei om de groei zorgt ervoor dat bedrijven krakend tot stilstand komen. De leefomgeving van toekomstige generaties loopt daarbij herstelbare schade op, betogen Tjip de Jong en Joseph Kessels in Denken in organisaties. Voor een alternatief grijpen zij terug op inzichten uit de tijd van de Verlichting. We vroegen de eerste van de twee in het kader van 'April filosofiemaand' om een toelichting op die keus.

 

Joseph Kessels kennen we, als emeritus hoogleraar Human Resource Development en medeoprichter van Kessels & Smit The Learning Company. Maar met alle respect: wie is Tjip de Jong?
Ik heb een jaar of tien met Joseph Kessels gewerkt bij Kessels & Smit en ben in 2010 bij hem gepromoveerd, op een onderzoek naar informeel leren en innovatie. Sinds vier jaar ben ik zelfstandig adviseur op het gebied van leren en innovatie. Twee jaar geleden heb ik Verslaafd aan organiseren gepubliceerd. Daar dacht Joseph al mee op de achtergrond, en dit nieuwe boek hebben we helemaal samen gemaakt.

Jullie betogen in Denken in organisaties dat het de hoogste tijd is om anders te gaan nadenken over samenwerken, duurzame ontwikkeling en rijkdom. Maar hoe dan? Jullie zoeken daarvoor inspiratie bij een aantal denkers uit de Verlichting, zeg de zeventiende en achttiende eeuw. Wat hebben die ons nog te vertellen, vandaag de dag?
De Verlichting is de tweede grote intellectuele revolutie geweest in Europa, na de Grieken. Die heeft heel veel opgeleverd, niet alleen als het gaat om filosofische vraagstukken maar ook over democratie, wetenschap, kunst, en ondernemerschap. Veel van hoe we nu tegen dingen aankijken komt daar vandaan. Het leek ons interessant en zinvol om daar het stof eens vanaf te blazen. En, een argument vanuit de discipline van leren en ontwikkelen: de Verlichting zette voor het eerst het vrije, zelfstandige denken voorop. Het ziet leren, ontwikkelen en autonomie als drijvende kracht voor vernieuwing. En daar voelen wij ons ook erg bij thuis.

Jullie stellen drie vragen centraal. Laten we meteen maar de eerste bij de kop nemen. 'Wat is er nodig om van werk niet alleen een aantrekkelijke bron van inkomsten te maken, maar ook een betekenisvolle activiteit die de kwaliteiten van mensen aanspreekt, uitnodigt tot groei, ontwikkeling, initiatief, innovatie, verantwoordelijkheid en emancipatie?' Wat zegt de Verlichting daarover?
De Verlichting biedt een aantal aanknopingspunten om na te denken over wat die idealen zijn en hoe je daar vorm aan geeft. Dat zijn de zeven 'lichtbakens' die wij in ons boek voorstellen en waarmee je als lezer aan de slag kunt. In HR hoor zie je steeds vaker dat het om geluk gaat. Medewerkers moeten gelukkig zijn, en de klant moet centraal staan. De Verlichting laat ons zien dat geluk het resultaat is van hoe je betekenis geeft aan wat je doet, aan de hand van een moreel kompas dat je zelf ontwikkelt. Maar kijk eens hoe ons werk in de praktijk is georganiseerd? Uiteindelijk moet alles geld opleveren. Dus we gaan organiseren op output. Daar richten we de processen op in, daar sturen we op. Dat leidt voortdurend tot spanningen en dat zit innovatie in de weg. Niet alleen bij banken en verzekeraars, maar ook in de zorg en in het onderwijs. Je kunt je afvragen of ons vertrouwen in de economie ook niet de kenmerken vertoont van een dogmatisch geloof.

Jullie pakken daar dan zeventiende-eeuwers bij als David Hume en Immanuel Kant, en Dorothea Leporin van wie ik nog niet eerder had gehoord, waarvoor dank. Wat zeggen die daar dan over en wat kun je daar dan mee in onze tijd?
Nou, die Hume bijvoorbeeld heeft zich afgevraagd in hoeverre er een oorzakelijk verband is tussen wat je doet en wat je bereikt. Je kunt daar allerlei aannames over doen, maar je kunt het ook gaan onderzoeken. Hij deed dat in zijn tijd, maar wij tegenwoordig laten dat vaak na in ons werk en in onze organisaties, als we proberen te snappen wat daar gebeurt en als we proberen daar wat aan te verbeteren. In de praktijk van alledag zijn wij geneigd te doen wat we denken dat werkt in plaats van wat we weten dat werkt. We willen meer klantgericht gaan werken, maken daar een plan voor, dragen het management op dat te implementeren, reiken professionals standaarden en protocollen aan waar ze zich aan moeten conformeren - en wat gebeurt er? De professional wordt ongelukkig. En bovendien: leidt al die klantgerichtheid wel tot een duurzame en betere wereld? Het kan ook een vrijbrief zijn om nergens wat van aan te trekken en alleen dat te doen wat geld oplevert.

Wat gaat daar dan mis?
Wat daar misgaat, is dat er geen beroep wordt gedaan op het kritisch zelfstandig denken van de professional. Integendeel, dat wordt buiten spel gezet. Hier speelt hiërarchie een dominante rol, iets waar de Verlichting zich ook tegen afzette. Het is een grondrecht zelfstandig na te denken, dat hoeft niet iemand anders voor je te doen. Wij zijn van mening dat hiërarchie in organisaties zijn langste tijd wel heeft gehad. Dat is ook zichtbaar in plattere organisaties, in de start-up cultuur en bij de vele zelfstandige professionals. Van werk hiërarchisch organiseren worden professionals uiteindelijk vaker dommer van dan slimmer.

En David Hume herinnert ons eraan hoe belangrijk dat ook alweer was en zet ons aan om daar weer ruimte aan te geven?
Exact. Dat zijn van die ‘lichtbakens’ die wij in ons boek voorstellen. Waar je het samen over kunt hebben, waar je samen over na kunt denken, wat die te zeggen hebben en hoe in dat licht ons werk verschijnt en onze organisaties. Niet als filosofisch gedachtenspel, maar als begin van leren en innoveren. Als mensen dat gaan doen met Denken in organisaties, dan hebben wij ons doel bereikt.

Op 19 maart 2019 spreekt Tjip de Jong op het seminar 'Veranderdynamiek - Veranderen als samenspel'.

Denken in organisaties - Pleidooi voor een nieuwe Verlichting preview
15 maart 2018 | Tjip de Jong

Het is tijd om verder te kijken dan onze (economische) neus lang is, want veel economische wetten die lange tijd de basis vormden van het Denken in organisaties werken niet meer.

Het dogmatische geloof in marktwerking, vraag en aanbod, winstdenken en een amorele groei om de groei zorgt ervoor dat bedrijven krakend tot stilstand komen. De leefomgeving van toekomstige generaties loopt daarbij onherstelbare schade op. Het is hoog tijd om anders na te denken over samenwerken, duurzame ontwikkeling en rijkdom. Maar hoe dan? In Denken in organisaties grijpen wij terug op de belangrijkste inzichten uit de verlichtingsfilosofie en passen die toe op vraagstukken van de 21ste eeuw. Daardoor ontstaat er ruimte voor innovatie, vernieuwing en duurzame verandering. Al filosoferend komen we tot een inspirerende routekaart waarmee nieuwe inzichten ontstaan om naar de toekomst van organisaties te kijken. We moedigen aan om weer zelfstandig en kritisch te durven denken, met meer aandacht voor altruïsme, empathie en duurzaamheid als drijfveren voor het menselijk handelen.

Vragen die centraal staan in Denken in organisaties

We verkennen in dit boek een aantal lastige en intrigerende vraagstukken waarmee organisaties vandaag de dag worden geconfronteerd. Het boek concentreert zich op drie hoofdvragen:

1. Wat is er nodig om van werk niet alleen een aantrekkelijke bron van inkomsten te maken, maar ook een betekenisvolle activiteit, die de kwaliteiten van mensen aanspreekt, uitnodigt tot groei, ontwikkeling, initiatief, innovatie, verantwoordelijkheid en emancipatie?

2. Wat is er nodig om van werk een duurzame investering te maken die geen schade toebrengt aan toekomstige generaties?

3. Op welke manier kunnen organisaties werk maken van bovenstaande ambities en dit denken vervolgens omzetten in realistische activiteiten?

Een nieuwe routekaart voor organisaties

Om bovenstaande principiële vragen in organisaties om te zetten in actie is het nodig nieuwe manieren van denken aan te leren, om van daaruit te bouwen aan een duurzame sociale economie. Daarom hebben we gekozen voor een schrijfstijl die populair was in de Verlichting: door middel van zelfreflectie en een zorgvuldige redenering een denkwijze nader onderzoeken. Vandaar dat je dit boek zou kunnen lezen als een onderbouwde redevoering, waarin we kritisch en onderzoekend reflecteren op het functioneren van organisaties anno nu. Dat is nodig om vervolgens toe te kunnen werken naar een routekaart met uiteenlopende richtingwijzers. De richtingwijzers presenteren een serie lichtbakens om in de praktijk betekenisvol aan het werk te gaan. We laten ons hierbij inspireren door verschillende invloedrijke filosofen uit de Verlichting, zoals David Hume, Immanuel Kant en Dorothea Leporin. Ze fungeren als ankerpunten in het boek. Belangrijke onderwerpen die aan bod komen, zijn het bevorderen van altruïsme, creatief denkvermogen, empathie, professionele autonomie en nieuwsgierigheid. Onze verkenningen laten daarbij twee contrasterende perspectieven zien:

- Sommige denkers bepleiten een radicale vernieuwing: het is volgens hen nodig om het huidige, economisch zinkende schip te verlaten en een nieuwe, beter werkende realiteit te ontwikkelen en uit te bouwen.

- Anderen zijn voor een stapsgewijze verbetering: een aanpassing van organisaties die zich van binnenuit voltrekt door op zoek te gaan naar kansrijke criteria, naar voorbeelden en uitgangspunten die leidinggevenden en medewerkers in staat stellen om hun organisatie van binnenuit te transformeren.

In elk hoofdstuk vind je praktijkvoorbeelden terug die we aangevuld hebben met reflectievragen. Via de link of de QR-code na elk hoofdstuk beland je op www.denkeninorganisaties.nl, een interactieve omgeving ontworpen door Ivar Troost. Ivar heeft samen met ons een digitale ontmoetingsplek ontwikkeld waar je online de ontdekkingsreis kunt voortzetten. Je vindt hier een variëteit aan film- en muziekfragmenten, evenals inspirerende foto’s en afbeeldingen van kunstwerken. Dit alles is bedoeld als ondersteuning bij het vinden van mogelijke nieuwe antwoorden. De kunstenaar Barthel Brussee maakte voor elk hoofdstuk een tekening om onze overwegingen ook visueel kracht bij te zetten.

Tjip de Jong is organisatieadviseur en onderzoeker. Hij bestudeert en adviseert mensen (in organisaties) die werk maken van verandering en innovatie. Joseph Kessels is hoogleraar-emeritus Human Resource Development aan de Universiteit Twente en hoogleraar-emeritus Educational Leadership aan de Open Universiteit. Samen met Cora Smit startte Kessels in 1977 Kessels & Smit, The Learning Company. Ze zijn de auteurs van Denken in organisaties.

Tjip de Jong - Van economische golven naar duurzame donuts column
14 maart 2018 | Tjip de Jong

Zoals velen met mij koos ik op mijn middelbare school voor Economie als examenvak. Mijn lot was voor een aantal jaren verbonden aan complexe macro-economische theorieën ooit bedacht door de Britse econoom Keynes.

De effectieve vraag staat gelijk aan de consumptie van gezinnen + de investeringen van bedrijven. De waarde van het netto nationaal product (productie – afschrijving) staat gelijk aan de fysieke output x het prijspeil. Het was glashelder: onze economie kent een cyclus! Like clockwork. Toegegeven, ik beleefde gaandeweg steeds meer plezier in het proberen te begrijpen van deze economische wetten. Wetten waarvan ik dacht dat ze zich gedroegen zoals wiskundige formules. Later toen ik Bedrijfskunde studeerde werd dit vermoeden bevestigd. De boodschap was bijna zonder uitzondering: wees gerust, A leidt tot B. Mensen handelen altijd uit eigen belang. Slimme investeringen leiden tot meer winst. Winst is voor de directie en aandeelhouders. Bezuinigen doe je het snelst door personeel te ontslaan of te reorganiseren. De wereld is nu eenmaal rationeel en economisch gedreven.

Het valt me op hoe we deze economische realiteit ook zijn gaan gebruiken om het gedrag van mensen te verklaren en te begrijpen. Veel van bovenstaande ‘wetten’ staan niet meer ter discussie. Maar het rottige is dat die economische wetten ons in de 21ste eeuw niet veel verder gaan helpen. Ze gaan uit van een versimpeling van de werkelijkheid en bovendien hanteren ze het uitgangspunt dat mensen hebberig zijn, altijd uit zijn op winstmaximalisatie en hun omgeving liever kapotmaken dan verrijken. En dit denken legitimeert in grote mate het uitputten van natuurlijke hulpbronnen, overdreven hiërarchie (hoe hoger, hoe meer), en de opvatting dat pittige concurrentie nou eenmaal logisch is. Terwijl de spannende denkvraag is: zou het anders kunnen? Ik denk van wel. Mits we afscheid nemen van het denken in economische golven. Dat dit werkt bewijzen ondernemingen om ons heen zoals Thuiszorg Nederland, Buurtzorg Nederland, Peerby, of De Triodos Bank. Maar ook grote Nederlandse bedrijven als Philips, DSM en ING laten zien dat structurele duurzaamheid (CO2-reductie) hoog op de agenda kan komen.

Onze economie gedraagt zich als een conservatieve religie. En religies hebben de neiging te gaan geloven in hun eigen verhaal en anderen hun gelijk op te dringen. Ik geloof er niet meer in. Het is tijd voor een nieuwe economie! Maar hoe zullen we deze nieuwe noemen? Ik stel voor de ‘donut economie’. Een term die komt van de Engelse Kate Raworth. Ze wordt de nieuwe Keynes genoemd. Raworth presenteert een economisch model wat onze maatschappij en omgeving revitaliseert en verrijkt in plaats van uitput. Met een set van duidelijke sociale en ecologische grenzen is het mogelijk grote stappen voorwaarts te zetten. En hoe zit dat dan met winst maken: dat maken we nog steeds, maar met mate. Raworth laat zien hoe de weg voor ons eruit kan zien. Die is innovatief, mooi en ondernemend. Een economisch model in de vorm van een donut. Wie wil dat nou niet? Ik duim dat ze haar boek gebruiken voor het economie examen van 2018. Want de echte problemen komen nog en dan zijn onze kinderen er klaar voor.

Tjip de Jong is organisatieadviseur en onderzoeker. Hij bestudeert en adviseert mensen (in organisaties) die werk maken van verandering en innovatie. Vandaag verscheen zijn nieuwe boek: Denken in organisaties.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden