Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Redactioneel - Activisme in management column
10 mei 2021 | Pierre Pieterse

Toen in juni vorig jaar Fantoomgroei uitkwam, kon iedereen met een beetje werkende maatschappelijke thermometer bevroeden dat dit boek wel eens succesvol zou kunnen worden.

Ondanks het wat omineuze ‘made possible by the FNV'. Of misschien wel dankzij, want deze ‘aanbeveling' garandeert natuurlijk meteen publieke én politieke aandacht. De auteurs, Sander Heijne en Hendrik Noten, willen antwoord geven op de vraag in wat voor wereld we willen leven. Waarom profiteren steeds minder mensen van de economische groei? Hoe kan het toch dat de kloof tussen arm en rijk almaar toeneemt?

Een van de juryleden van het Managementboek van het Jaar 2021, die geheel conform de huidige tijdgeest zo aardig was zijn notities uit de map te laten wapperen én te laten fotograferen, geeft ons een mooi inkijkje in de professionele waardering van dit werk. ‘Fantoomgroei is een boek dat elke leider hoort te lezen. Het zet aan tot denken: waar doen we het voor?  Het boek leest verrassend lekker en is goed geschreven, vat de tijdsgeest goed, en pakt bovendien goed door op boodschappen die eerder zijn verkondigd. Denk aan Thomas Piketty (kapitaal loont meer dan arbeid), Mariana Mazzucato (innovatieve bedrijven profiteren van de infrastructuur van een samenleving), Anand Ghiridharadas (‘veel vernieuwing, weinig vooruitgang') en Rutger Bre....[onleesbaar]'

Het boek leunt op reuzen. En volgt het immer vaker betreden pad van activisme. Want hoewel Fantoomgroei leunt op onderzoek, is het toch vooral een pamflet. ‘We waren eerst met journalistieke methoden tot de conclusie gekomen dat andere mensen die bezig zijn met de economie eigenlijk politiek bedrijven, en op een gegeven moment realiseerde ik me dat wij dat zelf ook aan het doen waren. Misschien is dat ook wel de essentie van waar dit boek voor ons over gaat: je bent veel sneller politiek aan het bedrijven dan je denkt. En daar is niks mis mee. Het helpt niet om keuzes in een neutraliteit te trekken die er niet is.' Met de keuze tot Managementboek van het Jaar zou je kunnen zeggen dat activisme in management nu definitief een plekje heeft gekregen.

De voorgangers op het activistische pad zijn natuurlijk de bekende Rijnlandse denkers (denk aan Michel Albert met zijn Rijnlands Kapitalisme) of de Duitse ordoliberalen (voor de vrijheid van de markt maar wel binnen juridische én morele kaders, de tegenhangers van neoliberalen). Waarna dit pad is bewegwijzerd met (bijna altijd) economische argumenten. Zie Kate Raworth (Donuteconomie), Rebecca Henderson (Een nieuw kapitalisme voor een wereld in verwarring), maar ook David Graeber (Bullshit Jobs) of onze eigen Jan Jonker (Duurzaam organiseren).

Kort na het verschijnen van Fantoomgroei verschijnen er twee boeken van Hollandse bodem die het betoog van Noten en Heijne nog eens dunnetjes overdoen: Duurzaam kapitalisme van Willem Schramade en Ontwaak! Van Ewald Engelen. Schramade betoogt dat we met een financiële bril naar duurzaamheid moeten kijken en met een duurzaamheidsbril naar financiën. Om zo te komen tot een andere invulling van het concept waarde: ‘Voorbij de bekende louter financiële waarde naar een bredere waarde, die naast financiële waarde ook sociale en ecologische waarde omvat. Pas als we economische activiteiten op alle drie de aspecten beoordelen, wordt duidelijk welke wel en welke niet gewenst zijn.' Bijzonder aan dit boek is dat het concreet aangeeft welke implicaties deze beoogde duurzaamheid voor achtereenvolgens overheden, burgers, en bedrijfsleven heeft. Voor die laatste groep draait het om ‘duurzaam kapitalisme': ‘Geld verdienen ten koste van de samenleving, is op den duur niet houdbaar.'

Begin dit jaar verscheen Ontwaak!, een pamflet pur sang van Ewald Engelen met de nadrukkelijk oproep om ‘uit de neoliberale sluimer te komen'. Alles draait om meer marktwerking, maar politici vergeten dat ook een vrije markt regels en sturing nodig heeft, omdat je anders het risico loopt dat zo'n markt ontspoort. ‘En als dat dan gebeurt, dan luidt steevast het antwoord: nog méér markt.' Een duurzaam stijgende welvaart is ons beloofd, maar een nachtmerrie is ons deel.

De trend is gezet, nu de concrete uitwerking nog!


Willem Schramade: ‘Het moet gaan lonen om sociaal en ecologisch goed te presteren’ interview
19 januari 2021 | Pierre Spaninks

Het financieel-economisch systeem stuurt ons de verkeerde kant op, stelt bedrijfseconoom Willem Schramade in Duurzaam kapitalisme. We moeten minder focussen op financiële waarde en meer op sociale en ecologische aspecten. Dat vraagt het nodige van bedrijven, overheden, en financiële instellingen. En van onszelf als burgers, vertelt hij.

We zijn druk bezig de natuurlijke grenzen van onze planeet te overschrijden. Dat levert acuut gevaar op voor de leefbaarheid. De kans om het tij te keren wordt ieder jaar kleiner en de kosten lopen verder op. Het is de hoogste tijd om in actie te komen, vindt Willem Schramade, onderzoeker en consultant op het gebied van sustainable finance en impact investing. Onlangs verscheen zijn tweede boek: Duurzaam kapitalisme, een andere kijk op waarde.

Schramade betoogt met kracht van argumenten dat we moeten leren met een financiële bril naar duurzaamheid te kijken en met een duurzaamheidsbril naar financiën, en dat we beide geïntegreerd moeten beoordelen. Uiteindelijk gaat het hem om een andere invulling van het concept waarde: ‘Voorbij de bekende louter financiële waarde naar een bredere waarde, die naast financiële waarde ook sociale en ecologische waarde omvat. Pas als we economische activiteiten op alle drie de aspecten beoordelen, wordt duidelijk welke wel en welke niet gewenst zijn.'

‘Voor bedrijven vereist dat een verbetering in de prikkels en de informatiestromen over het sociale en het ecologische', zet hij uiteen. ‘Idealiter gaan bedrijven echte prijzen of belastingen betalen, niet alleen over hun winst maar ook over de kosten die ze wel veroorzaken maar nu niet dragen. Het moet gaan lonen om ook sociaal en ecologisch goed te presteren.' Die omslag kunnen bedrijven niet in hun eentje maken, benadrukt hij meermaals. ‘Ook overheden en financiële instellingen zullen hun steentje moeten bijdragen, en niet te vergeten: wijzelf als burgers.'

Afrekenen op waardecreatie
De eerste keer dat Schramade zijn gedachten over dit onderwerp systematisch uiteenzette was in 2018 in Principles of Sustainable Finance, een doorwrocht tekstboek dat hij schreef samen met Dirk Schoenmaker, de hoogleraar aan de Erasmus Universiteit met wie hij veel samenwerkt. Mede door de ervaringen die hij daarna opdeed in adviesopdrachten voor zulke uiteenlopende klanten als de provincie Zuid-Holland, de OECD en de World Business Council on Sustainable Development, wilde hij de brede maatschappelijke toepasbaarheid van dat verhaal verder uitwerken en toegankelijker presenteren. Daaruit is nu dus Duurzaam kapitalisme voortgekomen.

‘Het is mijn missie om waarde beter zichtbaar te maken,' vertelt Schramade in een gesprek dat vanwege de corona-maatregelen via Zoom plaatsvindt. ‘Het gaat altijd maar over de financiële waarde, die in de beurskoers wordt uitgedrukt. Maar is dat de werkelijke waarde van een bedrijf? Uiteindelijk wil ik niet alleen de beurswaarde zien maar ook de sociale waarde en de ecologische waarde. Is die negatief of is die positief?' Voor British American Tobacco zegt Schramade vrijwel zeker te weten dat de gecreëerde sociale- en ecologische waarde allebei negatief zijn. Voor DSM denkt hij dat ze positief zijn, maar wel met minnen en plussen tegenover elkaar.

Idealiter worden de ecologische waarde en de sociale waarde net zo zichtbaar als de financiële waarde en kunnen we bedrijven met elkaar vergelijken. ‘Welke doelen streeft een bedrijf na? Hoe wordt dat gemeten? Wat is de voortgang daarop? Als dat in de verslaggeving tot uitdrukking komt, kunnen beleggers en andere stakeholders inschatten hoe groot de sociale en ecologische waardecreatie - of waardevernietiging - van een bedrijf is, en het daarop afrekenen.'

Implicaties voor het bedrijfsleven
Voor ondernemers en managers zal hoofdstuk 5 het centrale deel zijn van Duurzaam kapitalisme. Daarin werkt Schramade uit welke implicaties verduurzaming van het kapitalisme precies heeft voor het bedrijfsleven. ‘Om te beginnen: uiteindelijk moeten bedrijven zich gewoon kunnen richten op waarde creëren. Dat is waar ze voor betaald worden. Maar ze moeten goed begrijpen dat hun duurzaamheid en hun verdienmodel nauw met elkaar samenhangen. Geld verdienen ten koste van de samenleving, is op den duur niet houdbaar. Omgekeerd: als je een model hebt waar de samenleving wel van profiteert maar jij zelf niet, dan is er ook iets mis.'

‘Houd rekening met het verband tussen je businessmodel en wat je nou echt aan waarde creëert voor de samenleving. Het verband tussen die twee is niet lineair. Als jij de schoonste bent binnen een vervuilende bedrijfstak, dan kun je voordeel hebben van een hoge prijs per eenheid CO2-uitstoot. Die prijs geldt dan namelijk niet alleen voor jouw bedrijf maar ook voor je concurrenten. Dan gaan jouw kosten weliswaar omhoog maar die van de concurrentie nog veel meer. Jouw winstmarge gaat dan omhoog en die van hen naar beneden.'

In die richting zou ook een uitweg kunnen liggen voor Air France KLM, denkt Schramade. ‘Als die verder gaan op een kleinere schaal maar met een duurzaamheidsvoordeel, dan kunnen ze veel winstgevender worden dan ze nu zijn. Ik zou zeggen: leg je toe op de lange afstanden, daar maak je toch al de meeste winst op, en ga voor de korte afstanden samenwerken met Thalys en Eurostar. Mensen die vanuit Düsseldorf of Brussel met jou naar Abu Dhabi willen vliegen of naar Mumbai kunnen dan met de trein naar Amsterdam komen of naar Parijs.'

Geen sinecure
Voor het bedrijfsleven zal de overgang naar een verdienmodel met een integraal waardebegrip geen sinecure zijn, realiseert Schramade zich. Die hoogstnoodzakelijke transitie kan alleen maar slagen als ook de financiële sector, de overheid én de burger hun verantwoordelijkheid nemen. ‘De financiële sector is nog steeds sterk gericht op het behalen van financiële rendementen op de korte termijn, en dwingt daardoor bedrijven tot de verkeerde dingen. Voor zover investeringsfondsen al oog hebben voor de sociale en ecologische aspecten van waarde, proberen ze dat op te lossen met ratings. De impact daarvan blijft beperkt tot het risicoprofiel voor het rendement. Met de transities die moeten plaatsvinden houden ze geen rekening, want die zitten niet in hun econometrische modellen.'

‘Ook de financiële sector al dus moeten leren kijken naar alle drie de aspecten van waarde. Pas dan zullen ze een goede inschatting kunnen maken met welke bedrijven ze wel in zee gaan en met welke niet. Dat het kan, laat Triodos Bank zien. Die pakt dat al veel beter aan dan de meeste anderen.'

Perverse prikkels
De overheid heeft een minstens zo grote rol, gaat Schramade verder. ‘Die moet zowel de bedrijven als de financiële instellingen ertoe aanzetten om goed te opereren. Maar al te vaak werken de prikkels die de overheid geeft de verkeerde kant op. Voorbeeld: de aftrekbaarheid van rentebetalingen. Daarmee stimuleer je bedrijven om vreemd vermogen aan te trekken. Maar waarom zou je dat doen, als al dat vreemd vermogen maakt dat bedrijven in een crisis harder onderuitgaan en weer bij jou moeten aankloppen voor steun?'

‘Ander voorbeeld: de btw-vrijstelling voor kerosine. Dat is een premie op vervuiling. Stop met die perverse prikkels, haal ze eruit. Probeer zo dicht mogelijk bij echte prijzen te komen. Verdisconteer daar de sociale en ecologische kosten in die nu buiten beschouwing blijven, wat de waarde van bedrijven vertekent. Gooi het belastingsysteem om, verander het ondernemingsrecht, creëer andere en betere informatiestromen, pas het stelsel van nationale rekeningenstelsel aan. Hoe dat moet, heeft Rutger Hoekstra haarfijn uitgelegd in Replacing GDP by 2030.'

Twee vooruit, een achteruit
De burger, tot slot, kan bij politieke partijen aandacht vragen voor dit onderwerp en aandringen op concrete maatregelen. Nu is het daar een goede tijd voor, zegt Schramade, met de verkiezingen voor de Tweede Kamer in zicht. ‘Zo heb je meteen invloed op het kabinetsbeleid voor de komende vier jaar.'

Al met al is er dus heel wat werk aan de winkel, voor heel veel partijen. Lukt het Schramade nog een beetje om de moed erin te houden? ‘Ik beleg in aandelen, dus ik ben een optimist. Anders zou ik wel in obligaties zitten! Maar even serieus: ik zie hoe snel dingen kunnen veranderen. Neem het voorbeeld van de Verenigde Staten dat ik in hoofdstuk 4 geef. Begin twintigste eeuw was het belastingsysteem daar nog veel ongelijker dan het nu is en betaalden de rijken echt amper belasting. Maar na de Eerste Wereldoorlog werd Roosevelt president en die trok het hoogste tarief van de inkomstenbelasting op naar wel 90%. Echt van het ene uiterste naar het andere, zo hard kan het gaan. Vaker is het natuurlijk twee stappen vooruit en een stap achteruit. Tegenvallers lopen meer in het oog dan de opstekers. Maar op allerlei plekken tref je mensen die echt wat willen doen. Je hebt maar een paar procent nodig om echt vernieuwing te krijgen.'


Management Summaries Januari nieuws
13 januari 2021 | Pierre Pieterse

Zojuist de is de januari editie van Management Summaries verschenen. Met de volgende vier samenvattingen: De Vanzelforganisatie van Simon van der Veer, Duurzaam kapitalisme van Willem Schramade, Bouw een succesvolle online marktplaats van de auteurs Wout Withagen & Joost Gielen, ten slotte Extreem eigenaarschap van ‘ervaringsdeskundigen’ (navy seals!) Jocko Willink en Leif Babin.

De Vanzelforganisatie
‘Kom langszij voor meer leven in de brouwerij.’ Die zin is de kern van De Vanzelforganisatie, het boek waarin Simon van der Veer zijn visie op het veranderen van organisaties heeft beschreven. Het is een complex en doorwrocht boek, dat met behulp van tientallen doordachte illustraties laat zien hoe Van der Veer de grote veranderliteratuur gebruikt en hoe hij zijn ideeën in de praktijk brengt.
De executive summary leest als volgt: Van der Veer pleit er nadrukkelijk voor weg te blijven van snelle voorkeursoplossingen, maar eerst te kijken naar wat vanzelf goed loopt in organisaties. ‘De meeste organisaties deugen’, zegt Van der Veer met een knipoog naar Rutger Bregman. Veel loopt vanzelf goed, zonder dat sturing van hogerhand nodig is. Organisaties kennen een eigen ‘vanzelfdynamiek’, zoals Jan den Hollander al zei, en beschikken daardoor over een ‘vanzelflerend vermogen’.   Maar dat betekent niet dat het boek een pleidooi is om alles los te laten. Integendeel zelfs. Het maakbaarheidsgeloof dat ten grondslag ligt aan concepten als zelfsturende organisaties heeft ons vaak op het verkeerde been gezet. De kwaliteit van het werk is er juist bij gebaat als mensen elkaar disciplineren in hoe zij van waarde kunnen zijn. Veranderingen zullen zelfs beter tot hun recht komen als zij aansluiten op wat wel goed loopt in organisaties. Van leiders vraagt dat een balanceer-act: zij moeten over de nodige zelfrelativering beschikken zodat zij niet te snel ingrijpen, maar de hiërarchie zorgt juist voor ordening en verbinding. Het is de beste manier om versnippering van het werk en de resultaten te voorkomen. (De gehele samenvatting lees u dus in de januari editie.)

Duurzaam kapitalisme
Voor een goed leven nu en in de toekomst, hebben we een duurzaam kapitalisme nodig. We kunnen niet alles overlaten aan alleen de markten of alleen de overheden. Willem Schramade biedt een geïntegreerde blik op financiën en duurzaamheid, door de financiële structuren te analyseren die ons ervan weerhouden klimaatverandering aan te pakken en welzijn voor iedereen te creëren. Het principe is simpel, maar de uitwerking is complex!

Bouw een succesvolle online marktplaats
Online marktplaatsen hebben grote voordelen ten opzichte van ‘traditionele’ verkoopmodellen. Ze zijn laagdrempelig, betrouwbaar en transparant en brengen een enorme hoeveelheid aanbieders en vragers bij elkaar. In Bouw een succesvolle online marktplaats nemen auteurs Wout Withagen en Joost Gielen de lezer stap voor stap mee in het proces van het bouwen en laten groeien van een platform.

Extreem eigenaarschap
Met extreem eigenaarschap kunnen managers net zo strijdkrachtig worden als een Navy SEAL, schrijven voormalige ‘seals’ Jocko Willink en Leif Babin. De leiderschapsstijl draait om het nemen van volledige verantwoordelijkheid voor alles wat er in het team plaatsvindt, ongeacht de omstandigheden. Ego's en persoonlijke agenda's komen er niet aan te pas, want team en missie gaan boven alles.


Duurzaam kapitalisme - Een andere kijk op waarde preview
23 oktober 2020 | Willem Schramade

Voor sommigen is kapitalisme een bron van kwaad die zo snel mogelijk afgeschaft dient te worden, terwijl anderen duurzaamheid zien als een dure hobby die we ons niet kunnen permitteren. In Duurzaam kapitalisme laat Willem Schramade zien dat kapitalisme en duurzaamheid wél met elkaar te verenigen zijn en dat de juiste inzet van kapitaal ons kan helpen om de samenleving duurzaam te maken.

In Duurzaam kapitalisme laat ik zien hoe ondernemers en managers sterk kunnen bijdragen aan een duurzame samenleving. Daarvoor zullen ze wel anders naar waarde moeten kijken. Ook zullen ze in transities moeten denken: hoe gaat het speelveld veranderen? En hoe kunnen ze omgaan met de bijbehorende kansen en risico's?

Als investeerder liep ik er steeds vaker tegenaan: bedrijven wiens verdienmodel door duurzaamheidsfactoren steeds zwakker of juist steeds sterker werden. Hoe zit dat nou?, vroeg ik me af. Zit daar een lijn in? En vallen er maatschappelijk structureel betere uitkomsten te behalen, op zo'n manier dat duurzamere bedrijven ook beloond worden? Ja, dat is mogelijk. Idealiter worden alle verborgen kosten (zoals vervuiling en gezondheidseffecten) in de prijs meegenomen. Om dat systematisch te bereiken zijn wel structuurveranderingen nodig. Zoals ik in het boek laat zien is dat allesbehalve makkelijk te realiseren.

Maar transities naar nieuwe modellen zijn al bezig en worden ook steeds meer door overheden aangejaagd. Andere regels en nieuwe technologieën zetten verdienmodellen op hun kop. Denk aan de auto-industrie, die aan steeds strengere emissie-eisen moet voldoen. Bovendien voert Tesla de druk op: dat heeft elektrische auto's hip en beter betaalbaar gemaakt. Zo zien de traditionele autofabrikanten zich gedwongen te veranderen en staan hun marges onder druk. Zij moeten dure oplossingen inkopen bij hun leveranciers - die daar goed aan verdienen. Tesla was aanvankelijk een kleine speler van buiten de sector. Dat is geen toeval: nieuwe verdienmodellen worden vaak door buitenstaanders geïntroduceerd. Zij zijn daarmee een belangrijke kracht achter transities. Bedrijven en overheden kunnen maar beter leren daarmee om te gaan en transities in goede banen te leiden.

Een andere blik op waarde is daarvoor cruciaal: waarde is meer dan winst. Het gaat niet alleen om de financiële, maar ook om de maatschappelijke en ecologische waarde van activiteiten en investeringen. Activiteiten die op al die vlakken waarde creëren, hebben meer kans op de lange termijn succesvol te zijn, ja überhaupt te worden toegestaan. Sturing op dergelijke brede waarde geeft diepere inzichten in de bronnen en dynamiek van waardecreatie en stelt bedrijven beter in staat zich aan te passen. Zo blijkt dat Air France-KLM veel kan leren van het Deense Novo Nordisk. Er is veel wat bedrijven kunnen doen. De methoden om brede waarde te meten zijn beschikbaar. En er zijn alternatieve bestuursvormen en manieren om de missie van een bedrijf te beschermen tegen kortzichtige aandeelhouders.

De andere blik op waarde houdt ook een scherp zicht op waardeketens in. De effecten van transities, in de vorm van bijvoorbeeld regulering of een hoge CO2 prijs, zijn vaak onverwacht en niet lineair. Neem een stevig vervuilend bedrijf, zoals een aluminiumfabrikant. Die zit op het eerste gezicht niet te wachten op een hoge CO2 prijs, nietwaar? De kosten zullen immers omhoog gaan. Maar dat is niet het hele verhaal: de verkoopprijzen zullen ook stijgen, want aluminium is schoner dan staal. En als deze fabrikant minder vervuilend werkt dan zijn concurrenten (door op gas en waterkracht te werken in plaats van kolen), dan zullen zijn kosten veel minder stijgen dan zijn verkopen. Het resultaat: een hogere winst. En niet alleen dat: ook meer veerkracht in uitdagende omstandigheden. Maar dan moet je je wel bewust zijn van die brede waarde - en er zicht op hebben, wat nu nog te weinig het geval is. Aan de slag dus!

Willem Schramade is onafhankelijk adviseur en onderzoeker in duurzame financiering en ondernemingswaardering, met twee decennia ervaring in de financiële wereld. Zijn Sustainable Finance Factory adviseert financiële instellingen, maar ook overheden en internationale instellingen zoals de OECD en WBCSD. Daarnaast is hij betrokken bij verschillende impact startups. Hij is de auteur van Duurzaam kapitalisme.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden