Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
De Boekenpraktijk #13: Hans van der Loo over laboratoriumhelden en teaming podcast
15 juli 2021 | Willem van Leeuwen

Helden die de vorm van leiders aannemen, bestaan bij de gratie van onzekere situaties. Bij een dreigende crisis nemen zij bijna instinctief het voortouw. Zo beschrijft onderzoeker, adviseur en auteur Hans van der Loo de opkomst van de laboratoriumhelden. Zij komen uitgebreid aan bod in zijn nieuwe boek De race om het corona vaccin. Hans is te gast in podcast de Boekenpraktijk.

Hans van der Loo: 'De laboratoriumhelden zijn denkers en doeners, heel gedisciplineerd en zorgvuldig én in staat om met elkaar samen te werken op hele organische manieren Ze zoeken meteen de aansluiting met anderen, zijn wars van autoriteiten en ze zijn relatief autonoom. Er was geen baas of land dat zei dat zij het vaccin moesten ontwikkelen, dat deden ze uit zichzelf.' De teams van laboratoriumhelden werken als start-ups. In de ontwikkeling van het vaccin schets Hans dan ook een wereld van versnelling. Een wereld die staat tegenover de vertraging die in diezelfde periode juist te zien was bij overheden.

Op de stelling 'Er zijn veel organisatorische blunders gemaakt in de landelijke logistieke uitrol van het coronavaccin en dat was echt te voorkomen' antwoord Hans met eens. Hoe kunnen deze blunders gemaakt zijn? 'De factoren die hier spelen zijn eigenlijk de andere kant van de succesfactoren van de laboratoriumhelden. Onder andere een gebrek van urgentiegevoel. Dat is ontstaan doordat vergelijkbare virussen die vanzelf uitdoofden, we zagen het als een Chinees probleem en er was al vaak gewaarschuwd voor een pandemie maar die bleef steeds uit. Naast het gebrek aan urgentie waren we schandalig onvoorbereid. Dat laatste is echt een probleem in de Nederlandse cultuur: een combinatie van overschatting van onszelf en een onderschatting van het gevaar.'

Beiden cases worden besproken in deze aflevering. Luister en ontdek hoe urgentie, psychologische veiligheid en teaming onderdeel zijn van de ontwikkeling van de coronavaccins.

Luister de aflevering

 

Over de Boekenpraktijk
De Boekenpraktijk is een podcast van Managementboek. Presentator Willem van Leeuwen onderzoekt elke twee weken samen met auteurs en praktijkgasten hoe de theorie van managementboeken aansluit bij de praktijk. De podcast vind je op Spotify, Apple Podcasts, Google Podcasts, Soundcloud, YouTube of in je eigen favoriete podcastapp.


De race om het coronavaccin preview
7 juni 2021 | Hans van der Loo

Moonshot. Een veelgebruikte term tijdens de zoektocht naar een werkend vaccin tegen corona, die staat voor een onmogelijke uitdaging en werd geïntroduceerd door de Amerikaanse president John F. Kennedy.

Kennedy had ruim een halve eeuw geleden letterlijk een moonshot voor ogen: binnen een decennium een mens voet op de maan laten zetten en ook weer veilig naar aarde brengen. Het leek een droomachtige episode uit een sciencefictionboek. Totdat op 21 juli 1969 de eerste mens voet op de maan zette. Dromen kunnen wel degelijk uitkomen.

Onmogelijke opgave

In 2020 staat de wereld voor eenzelfde soort uitdaging. Alleen gaat het deze niet om het verkennen van een ver weg gelegen hemellichaam, maar om het bestrijden van een aardse infectieziekte. Een nieuw en dodelijk virus, dat razendsnel de vorm van een hardnekkige pandemie aanneemt. De gedroomde oplossing: voor het einde van het jaar een werkzaam vaccin ontwikkelen. Het grootste probleem: de gemiddelde ontwikkelduur van een beproefd vaccin bedraagt tien tot vijftien jaar. Dat zijn 120 tot 180 maanden. Terwijl het coronavaccin er binnen een paar maanden - uiterlijk het einde van het jaar - zou moeten zijn. Dat is een versnelling met een factor 12 tot 18. Stel je zo'n waanzinnige prestatieversnelling eens voor in je eigen werk. Wat zou jij doen om deze te realiseren? Waar zou je beginnen? En dan hebben we het nog niet eens over de ongekend hoge werkingsgraad van sommige vaccins: ruim boven de 90%. Terwijl de autoriteiten vooraf aangaven dat 50% wat hen betreft ook al voldoende was. Supersnel én effectief.  

Gangbare verklaringen
Hoe zijn de opmerkelijke prestaties van vaccinmakers te verklaren? Er worden nogal verschillende antwoorden op deze vraag gegeven. Zo is onder meer gesteld dat vaccinmakers dankbaar gebruik maakten van kennis en technologie die ontleend zijn aan fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Men beschikte als het ware over een glijbaan om vaart te maken. Ook is erop gewezen dat het virus vrij herkenbaar en makkelijk te ontrafelen was. Daarnaast beschikten de vaccinmakers over voldoende financiële middelen. Het bezweren van de pandemie gebeurde in een situatie waar aan geld geen gebrek was. Een laatste, veelgehoorde stelling: de coronacrisis was dermate ingrijpend, dat het stellen van prioriteiten geen probleem vormde. Er zou en moest een werkzaam vaccin komen.  

Stuk voor stik plausibele verklaringen. Toch vertellen ze maar een deel van het verhaal. Ze geven weliswaar inzicht in de aard van de uitdaging (makkelijk herkenbaar virus) en in de stimulerende hulpbronnen (veel wetenschappelijke kennis om op voort te bouwen, overvloed aan geld, prioriteitstelling als gevolg van crisissfeer), maar ze laten de rol van de hoofdpersponen buiten beeld. Alsof je naar een toneelstuk zonder spelers kijkt.

Leiderschap van laboratoriumhelden
De afgelopen tijd trok een stoet van ‘witte jassen' aan ons voorbij: virologen, immunologen, ziekenhuisspecialisten, verpleegkundigen, zorgmanagers en ga zo maar door. Vaccinmakers zagen en hoorden wij daarentegen nauwelijks. Zij deden hun werk in stilte. Diep verscholen achter de ondoordringbare muren van hun wetenschappelijke onderzoekslaboratoria probeerden zij zich uit diffuse brokstukken informatie een beeld te vormen van wat er aan de hand was. Terwijl iedereen nog deed alsof zijn neus bloedde, bereidden zij zich voor op het ongedachte en onverwachte. Nadat de code - de genetische kern - van het virus was gekraakt, gingen zij zonder dralen aan de slag. Ontketend, met een vuur dat je in werksituaties maar zelden tegenkomt. Vanzelfsprekende regels en beperkingen werden buitenspel gezet om de race tegen het coronavirus te winnen. Dat deden ze overigens niet in hun eentje. Laboratoriumhelden werkten nauw met elkaar samen. Over de grenzen van eigen afdelingen en vaak ook van de eigen organisatie heen. Bovendien werkten ze samen met farmaceutische bedrijven die in staat waren om de eenmaal ontwikkelde vaccins te produceren en te distribueren. Maar ook met overheden die stimulerende omstandigheden konden creëren en toezichthoudende autoriteiten die op de veiligheid van vaccins moesten toezien.

De term ‘laboratoriumhelden' verwijst naar de manier waarop de vaccinmakers aan het werk gingen. Met urgentie. Met wetenschappelijke gepassioneerdheid. Met ambitie en moed. Met aan fanatisme grenzende inzet. Door voortdurend te experimenteren. Leren. Realiseren. Maar vooral ook door slagvaardig samenspel. Laboratoriumhelden zijn leiders in de eigenlijke betekenis van het woord. De etymologische oorsprong van ‘leiden' verwijst naar het Angelsaksische laed dat ‘pad' of ‘weg' betekent. Het werkwoord laeden betekent ‘reizen'. Maar ook op kop gaan. Leiders lopen voorop en wijzen de weg. Ze voelen zich senang in vluchtige en onzekere tijden. Bij dreigende crises nemen ze instinctief het voortouw. Ze nemen risico's waar anderen nog niet van durven te dromen. Ze bieden nieuwe hoop. Niet door het aanspreken van hogere machten, het doen van vage beloftes of het prediken van betere tijden. Maar door het leveren van concrete oplossingen voor acute uitdagingen. Net zoals de vaccinmakers het deden.

Het boek

Meer lezen over de manier waarop laboratoriumhelden zelf en over de manieren  waarop zij erin slaagden om te versnellen? Maar ook over de dubieuze rol van Chinese, Russische, Amerikaanse en Europese overheden? Of over de klunzigheid waarmee het Nederlandse vaccinatieprogramma werd uitgevoerd? Het staat allemaal te lezen in De race om het coronavaccin. Een spannende reconstructie van een woelig jaar.

Hans van der Loo is expert op het gebied van energiek veranderen. Als adviseur, publicist en spreker richt hij zich op het bevorderen van de kracht waarmee mensen, teams en organisaties in beweging te komen teneinde om uitzonderlijke prestaties te realiseren. Dat doet hij vanuit betterday. Van der Loo schreef verschillende boeken, en De race om het coronavaccin is zijn nieuwe boek.


Hans van der Loo: ‘We kunnen veel leren van de vaccinontwikkelaars’ interview
2 juni 2021 | Hans van der Klis

Hans van der Loo was bezig met de research voor een boek over teams, toen zijn aandacht werd getrokken door de fascinerende race om de ontwikkeling van het coronavaccin. Hij vond alle ontwikkelingen en gebeurtenissen zo leerzaam, dat hij besloot er een apart boek over te schrijven: De race om het coronavaccin.

 

Zodra ik begon te lezen, kreeg ik in de gaten waarom De race om het coronavaccin u zo interesseerde. Het draait om urgentie, ambitie, zin, een positieve instelling. Wanneer besefte u: hier moet ik een boek over schrijven?
Eigenlijk was ik een boek aan het schrijven over teams, toen ik tijdens mijn research op dit verhaal stuitte. Ik had meteen het idee dat het een boek op zich zou kunnen worden. Ik kreeg een soort flashback. Als veertienjarige heb ik de maanlanding live op televisie gezien. Mateloos fascinerend, vond ik. Dat zag ik terug in de ontwikkeling van het coronavaccin, dat ook een soort ‘moonshot’ is geweest: een gezamenlijk doel voor de hele wereld, met de ontwikkelaars in het laboratorium als redders van de mensheid.

U benadrukt het belang van de versnelling. Vaccins maken en laten goedkeuren duurde voorheen jaren, nu zijn er binnen een jaar verschillende vaccins beschikbaar. Hoe hebben ze dat geflikt?
De vaccins zijn niet uit de lucht komen vallen. Er was veel voorwerk gedaan, ze hadden als het ware een soort platform waarmee ze aan de slag konden gaan. Maar ze hebben de ontwikkeling met factor 18 versneld. En dat is echt geen magie geweest. Ze hebben geprofiteerd van een complex aan factoren: de ontwikkeling kreeg alle prioriteit, de vaccinmakers lieten alle andere projecten uit hun handen vallen. Er was een overvloed aan geld beschikbaar. De vaccinmakers beseften dat zij het verschil moesten maken, dus zaten ze vol energie. En ze hadden de ambitie om het zo spoedig mogelijk voor elkaar te krijgen. Daarnaast werkten ze in goede structuren: veel autonomie, korte lijnen, de nadruk op teamwork, ruimte voor innovatie. BioNTech en Moderna zijn startups, agile-achtige organisaties die snelheid kunnen maken. Juist deze startups zijn cruciaal geweest voor de ontwikkeling van het vaccin. Big Pharma kwam later pas in beeld om de vaccins te produceren en te distribueren. Dat hebben ze erg voortvarend gedaan. Het op de markt brengen van een werkzame vaccins was een marathon op sprintsnelheid, met daar ook nog eens een estafetteloop bij.  

Toch zijn er meer wegen die naar Rome leiden. BioNTech en Moderna zijn haast tegengestelde bedrijven. De eerste bescheiden en wetenschappelijk gemotiveerd, de tweede Amerikaans luidruchtig. In China en Rusland heeft de staat een bepalende rol gespeeld. Wat kunnen we daaruit concluderen?
Het knuffelkoppel van BioNTech uit Mainz heeft het helemaal zelf gedaan, zonder één cent van de staat. En Moderna heeft miljarden steun van de Amerikaanse overheid gehad. Je zou kunnen zeggen dat het succes van Moderna min of meer gekocht is. China claimt de race te hebben gewonnen. Maar van dat land weten we dat het op grote schaal gesjoemeld heeft met de trials: ze hebben de slalom gewonnen na de poortjes te hebben weggehaald. En Rusland heeft het gewoon goed gedaan. De wetenschap in Rusland is van een hoog niveau.

Mariana Mazzucato zegt: we hebben de vaccins niet te danken aan Big Pharma, maar aan de wetenschappers en universiteiten die zijn betaald met publiek geld. Eens?
Mazzucato probeert een lans te breken voor het belang van de overheid, met name in Europa. Maar ik ben er niet van overtuigd dat de overheid in Europa zo’n positieve rol heeft gespeeld. Vaccinatieprogramma’s kwamen laat op gang, de gecentraliseerde inkoop was niet slagvaardig. Als je goed analyseert, zie je dat Small Pharma de vaccins heeft ontwikkeld en dat Big Pharma een grote rol heeft gespeeld in het uitrollen ervan. Toen het vaccin nog niet eens klaar was, is Pfizer al met vijfduizend geprepareerde koffers op stap gegaan en reisden vertegenwoordigers de hele wereld over. Dat is pas proactief handelen. Ik ben meer onder de indruk van de Amerikaanse overheid, waar een aantal ambtenaren – aanvankelijk zonder dat Trump er iets vanaf wist - met Manhattan Project 2 is gestart, een geheime missie die later is omgedoopt in Operation Warp Speed. Die missie is bijzonder strak georganiseerd en kwam echt van onderop.

Eigenlijk is het een schande dat het zover heeft kunnen komen, schrijft u. U beschrijft een lange lijst blunders. Hoe heeft het zo fout kunnen gaan?
De manier waarop wij ons hebben laten overvallen, doet mij denken aan de verdediging van Nederland in de Tweede Wereldoorlog, toen we op de fiets naar het front reden, en aan de Waternoodramp, toen alle seinen in Zeeland ook al lang op rood stonden. Wat het is? Hoogmoed, gemoedsrust, een laag ambitieniveau. We hebben drie keer de kans gehad om het goed aan te pakken. Ten eerste op 15 maart 2020. We hadden alles potdicht kunnen gooien, zoals in Nieuw-Zeeland. Ten tweede door testen, testen, testen. Dat ging ook fout. ‘Het staat niet in het draaiboek’, was de verklaring. En ten derde: door heel snel te gaan vaccineren. Daar waren we ook nog niet klaar voor, omdat minister De Jonge op het verkeerde paard had gegokt. Ik heb me in het hoofdstuk dat hierover gaat echt moeten inspannen om niet te negatief te worden.

Wat kunnen we nou leren van hoe er in Nederland is gereageerd?
Er zijn in ieder geval drie dingen fout gegaan. Eén: het urgentiegevoel was er niet, of er was een vals gevoel van urgentie, zoals John Kotter dat noemt. Minister De Jonge liet zich afleiden door een app in plaats van dat hij werkelijk een goede crisisorganisatie opzette, zoals bijvoorbeeld in Israël is gebeurd. Twee: er is steeds sprake geweest van een totaal gebrek aan ambitie. ‘Voor de zomer’ zou iedereen ingeënt zijn. Wanneer is dat, ‘voor de zomer’? Het is geen concreet doel, de tijdlijn is steeds verschoven, wat wantrouwen in de hand heeft gewerkt. En drie: er is niet goed samengewerkt. Clubs als de GGD zijn de laatste jaren uitgekleed, er is sprake geweest van overregulering waardoor niemand de regie had en een deel van de zeggenschap is overgeheveld naar Europa. Het gevolg: een gebrek aan slagkracht. En dan heb ik het nog niet eens over de halsstarrigheid bij veel betrokkenen gehad.

Komt dit ooit nog goed?
Ik heb met wel eens afgevraagd hoe dit toch allemaal mogelijk is geweest, met alle cursussen die zijn gegeven en alle adviseurs die bij de overheid worden ingehuurd. Maar ik ben een positivo, dus ik ben geneigd om te zeggen van wel. Mensen leren hiervan. En we hebben een geweldig voorbeeld aan de vaccinmakers. Wat we van hun kunnen leren, is dat het uiteindelijk om drie dingen gaat: urgentie, ambitie en samenspel. Als die drie zaken kloppen, kunnen er mooie dingen gebeuren.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden