Toen ik jaren geleden onderzoek begon te doen naar bevlogenheid en duurzaam presteren, viel mij steeds hetzelfde patroon op. Teams die goed presteerden, hadden zelden minder werkdruk. Ze hadden ook niet altijd meer talent of betere middelen. Wat zij wél gemeen hadden, was een leidinggevende die zichtbaar verantwoordelijkheid nam wanneer het spannend werd. Juist daar begint teamveiligheid.
Psychologische veiligheid en teamveiligheid: een belangrijk verschil
De afgelopen jaren is psychologische veiligheid uitgegroeid tot misschien wel het populairste managementbegrip van deze tijd. En terecht. Zonder veiligheid durven mensen geen fouten toe te geven, stellen zij minder vragen en houden zij waardevolle informatie voor zich.
Maar tijdens mijn onderzoeken en gesprekken met duizenden leidinggevenden ontdekte ik iets wat in de praktijk vaak onderbelicht blijft. We spreken veel over de vraag óf mensen zich veilig voelen, maar veel minder over de vraag wat een leidinggevende daadwerkelijk doet wanneer die veiligheid onder druk komt te staan. Daar zit precies het verschil tussen psychologische veiligheid en teamveiligheid.
Teamveiligheid vraagt om zichtbaar leiderschap
In veel organisaties wordt veiligheid behandeld alsof het een cultuurkenmerk is. Een sfeer. Iets wat langzaam ontstaat wanneer mensen elkaar vertrouwen. Mijn ervaring is anders. Veiligheid verdwijnt namelijk niet langzaam, maar op het moment dat een leidinggevende niet ingrijpt wanneer iemand wordt buitengesloten. Wanneer cynisme onbesproken blijft. Wanneer roddelen wordt gedoogd. Wanneer conflicten worden vermeden. Wanneer medewerkers het gevoel krijgen dat zij er alleen voor staan. Op precies dát moment wordt leiderschap zichtbaar. Niet wanneer alles goed gaat, maar wanneer het schuurt.
Veel leidinggevenden stappen juist uit wanneer zij zouden moeten instappen. Dat is misschien wel de belangrijkste conclusie uit mijn onderzoek. Niet slechte bedoelingen vormen het grootste risico voor teamveiligheid, maar afwezig leiderschap. Leidinggevenden die twijfelen of hopen dat het vanzelf overwaait. Leidinggevenden die confrontaties willen vermijden of juist door een teveel aan empathie ongewenst gedrag laten voortbestaan.
Onveilige teams ontstaan meestal niet omdat leidinggevenden geen goede intenties hebben, maar omdat zij geen verantwoordelijkheid nemen voor wat er gebeurt.
Veiligheid is geen vrijblijvendheid
Een tweede misverstand is dat veiligheid betekent dat iedereen alles maar moet kunnen zeggen. Dat is niet wat veiligheid is. Veiligheid ontstaat juist doordat mensen weten waar de grenzen liggen en, als die grenzen van betamelijkheid worden overschreden, het ongewenste gedrag wordt benoemd. Dat teamleden ervaren dat iemand opstaat wanneer dat nodig is. Veiligheid is dus geen vrijblijvendheid. Integendeel, zou ik willen beweren.
Teamveiligheid ontwerpen, bewaken en meten
Daarom schreef ik Teamveiligheid. Met dit boek wilde ik een stap verder gaan dan het beschrijven van veiligheid als teamklimaat. Ik wilde laten zien hoe leiders veiligheid daadwerkelijk kunnen ontwerpen, bewaken en herstellen.
Daarom introduceer ik twee nieuwe instrumenten: het Ontwerpmodel Teamveiligheid en de Verantwoord Leiderschapsschaal (VLS). Daarmee wordt veiligheid niet alleen bespreekbaar, maar ook bestuurbaar en meetbaar.
Leiderschap gaat niet over het vermijden van spanning, maar over het creëren van een omgeving waarin mensen ondanks die spanning durven samenwerken, elkaar aanspreken en verantwoordelijkheid nemen.
Teamveiligheid ontstaat niet vanzelf. Zij ontstaat doordat leiders, juist wanneer het moeilijk wordt, besluiten om niet weg te kijken.
In Teamveiligheid laat ik zien hoe leidinggevenden veiligheid niet alleen kunnen herkennen, maar ook kunnen ontwerpen, herstellen én meten. Want leiderschap is een vak, geen positie. En veiligheid geen toeval, maar een uitkomst van verantwoord leiderschap.
Wilt u weten hoe u als leidinggevende actief kunt bouwen aan een veilige en krachtige teamcultuur? In Teamveiligheid deelt Bas Kodden de nieuwste inzichten, modellen en praktische handvatten om teamveiligheid meetbaar en bestuurbaar te maken. Bestel het boek bij Managementboek en ga direct aan de slag met verantwoord leiderschap.
Over Bas Kodden
Bas Kodden is leiderschapscoach, managementwetenschapper en een van Nederlands meest gevraagde trainers in leiderschap en verandering. Hij verzorgt nationaal en internationaal lezingen op het gebied van leiderschap en bevlogenheid en is als hoogleraar leiderschap- & managementontwikkeling verbonden aan Nyenrode Business Universiteit.