Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Chaordisch organiseren - 'Biedt volop kansen om mislukkingen te beperken'
18 maart 2021 | Martin van Staveren

Wat krijg je met een gecompliceerde aanpak voor een complex vraagstuk? Hoogstwaarschijnlijk mislukking. Dit is voor mij de essentie uit het boek Chaordisch organiseren.

Chaordisch organiseren van Nicoline Mulder is een intrigerend boek waarin twee tegenpolen worden verenigd: chaos en orde. De belofte van deze samensmelting? Minder mislukkingen. Dit door de complexiteit van hedendaagse organisaties beter te begrijpen, te beïnvloeden en daarmee te benutten.

Nicoline Mulder promoveerde in 2012 op een andere aanpak voor complexe projecten. Dit is het type projecten met vele betrokkenen en dito belangen, vele onzekerheden, vele met elkaar samenhangende én veranderlijke factoren. Het type projecten waarvan we inmiddels allemaal wel weten dat een pure planning & control aanpak niet werkt. Haar onderzoek resulteerde in het boek Value-based Project Management, in 2013 door de Orde van Organisatieadviseurs uitgeroepen tot ‘Boek van het jaar'. Geen gek idee dus, om wat in de praktijk ‘chaordisch projectmanagement' is gaan heten te verbreden tot complexe organisaties. Met als resultaat het boek Chaordisch organiseren: complexiteit in organisaties begrijpen, benutten, beïnvloeden.   

Het prachtige voorwoord van hoogleraar Implementation and Change Management Thijs Homan komt gelijk goed binnen. Het gaat over de dubbelrol van taal in organisaties. Volgens Thijs Homan is taal niet alleen een neutrale ‘codeerder van boodschappen' van de werkelijkheid. Taal creëert ook een éigen werkelijkheid. Zo domineert in onze managementwereld de taal van ontwerp- en besturingsdenken. Uit een samenspel van begrippen, concepten en redeneerwijzen ontstond de afgelopen decennia een waar managementdiscours, dat zich nog steeds richt op beheersing en controle. Onbewust is dit een ‘gewoontetaal' geworden. Alleen, volstaat dit managementdiscours nog wel in onze huidige VUCA-wereld, met volop volatiliteit, onzekerheid, complexiteit en ambiguïteit? De vraag stellen is ‘m soms beantwoorden. Als antwoord biedt Nicoline Mulder ons een alternatieve ‘complexiteitstaal', ontwikkeld vanuit het complexiteitsdenken en met chaordisch organiseren als kernbegrip.

Geheel in lijn met de ondertitel is het boek ordelijk opgebouwd, in drie delen. Deel 1 gaat over complexiteit begrijpen en beslaat bijna de helft van het boek. Het begint met het fundamentele verschil tussen gecompliceerd en complex, aan de hand van een herkenbaar Ikea-voorbeeld: ‘Alles wat van Ikea komt is gecompliceerd'. Je kunt het immers in elkaar zetten en weer uit elkaar halen, waarbij dat overigens best ingewikkeld kan zijn. Gecompliceerd gaat over in complex door niet-voorziene invloeden van buitenaf. Voortbouwend op het Ikea bouwpakket: 'Iemand komt een plankje lenen of doneert een zakje schroefjes die veel lijken op, maar net anders zijn dan de schroefjes uit het pakket'. Complexiteit kent zo vele variabelen en relaties tussen die variabelen, die ook nog eens op een onvoorspelbare manier veranderen in de tijd.

Dit eerste deel over het begrijpen van complexiteit begint dus goed. Allengs vind ik dat minder worden, bijvoorbeeld omdat ik door de vele bomen het bos wat uit het oog verlies. Zo vraag ik me af wat de functie is van de zogenoemde ‘agent-based modellen'. Wat kan de gemiddelde lezer daar mee? Een ander punt is het voor mij gekunstelde onderscheid tussen vlinders en risico's. Je kent waarschijnlijk het ‘vlindereffect' uit de chaostheorie: luchtverplaatsing door de vleugeltjes van een vlinder in het Braziliaanse regenwoud kán (hoeft niet) uitgroeien tot een orkaan in Nederland. Vlinders staan hier voor zwakke, onvoorspelbare signalen de zich kunnen ontwikkelen tot mega-effecten. ‘Een risico kun je van tevoren bedenken; een vlinder niet, die verschijnt', aldus Nicoline Mulder. Volgens mij is er juist een relatie tussen beide, de vlinder kán immers bijdragen aan het optreden van een serieus risico. Het serieus nemen van zwakke signalen kan zo in hoge mate bijdragen aan het tijdig omgaan met risico's, juist in complexe situaties en organisaties. Denk bijvoorbeeld aan de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst. Overigens, zonder hier de illusie te willen wekken dat alle risico's van complexe vraagstukken kunnen worden gespot, laat staan beheerst. Niets is minder waar.

De delen twee en drie van het boek gaan over het benutten en beïnvloeden van complexiteit. De structuur hiervoor wordt geboden door vijf zogenoemde ordes van chaordisch denken, elk met een tegenovergestelde denkrichting én een les. Verbondenheid is zo'n orde van chaordisch denken: de onderlinge samenhang van alles met alles. Reductionisme is de tegenovergestelde denkrichting en de les die hierbij hoort is ‘denk groot, handel klein'. In deel twee worden deze vijf lessen uitgebreid uitgewerkt en toegelicht, waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de dialoog. Met de drie basisprincipes van een open einde, wederzijds begrip en onbevooroordeeld zijn sluit dit juist helemaal aan op de hedendaagse visie van omgaan met risico's in complexe situaties. Deel drie gaat voornamelijk over allerhande verbindingen in complexe systemen. Relaties staan immers centraal in complexiteit.

Alle drie delen van het boek bevatten een brede mix van veel kennis en ervaring, variërend van wetenschappelijk onderbouwde theorieën tot persoonlijke anekdotes. Een fascinerend voorbeeld is het zelf ervaren van de kracht van complexiteit in een groep met de ‘aandachtstrekkersoefening'. Hieruit blijkt het zelf-organiserend vermogen van mensen, op een manier die een manager alleen waarschijnlijk niet zou kunnen evenaren. Zelfs digitaal blijkt deze confronterende oefening te doen. En zo kom ik terug bij m'n beginvraag. Wat krijg je met een gecompliceerde aanpak voor een complex vraagstuk? Hoogstwaarschijnlijk mislukking. Chaordisch ziet Nicoline Mulder als het zien van orde in de chaos. Chaordisch organiseren biedt je zo volop kansen om mislukkingen te beperken, en wellicht zelfs te voorkomen. Dit vanuit het leren begrijpen, beïnvloeden en daarmee benutten van complexiteit in organisaties. Intrigerend, hoe bewustwording van het samenspel chaos en orde hieraan kan bijdragen. 

Martin van Staveren adviseert, doceert en schrijft over realistisch(er) omgaan met onzekerheden, risico’s én kansen. Hij schreef verschillende boeken, en Iedereen risicoleider: Waarde realiseren én behouden in een onzekere wereld is zijn nieuwste boek.


Chaordisch organiseren - 'Stevig, onderhoudend, verdiepend en leesbaar'
15 maart 2021 | Henny Portman

Nicoline Mulder heeft met Chaordisch organiseren - complexiteit in organisaties begrijpen, benutten, beïnvloeden enige ‘orde' aangebracht in het begrip chaordisch door ons op overtuigende wijze mee te nemen in de wereld van complexiteit. 

In Chaordisch organiseren is chaorde het zien van orde in de chaos. In lijn met Albert Einstein's filosofie ‘Everything should be made as simple as possible, but not simpler.' heeft zij een stevig, onderhoudend en prettig leesbaar boek afgeleverd. 

Zo zet ze de lezer weer met beide benen op de grond. Complex en gecompliceerd zijn niet hetzelfde, schrijft ze, en ze weet de lezer te overtuigen dat het Cynefin model van Snowden niet deugt. Ook stelt ze o.a. de waarde van large scale interventies (vergroot het wel het draagvlak?), kleurdenken (geen voorspeller van teamprestaties), brainstormsessies (remt de creativiteit af) en ‘never change a winning team' en problemen te lijf gaan met een multifunctioneel team (als je eerst groepen gelijkgestemden laat nadenken en na verloop van tijd pas disciplines bij elkaar samenbrengt, krijg je veel betere oplossingen) ter discussie.

Het boek bestaat uit de delen complexiteit begrijpen, complexiteit benutten en complexiteit beïnvloeden. Chaos en complexiteit laten zich niet vangen in een model. Om complexiteit te begrijpen krijgen we een scala aan voorbeelden uit de natuur en de praktijk aangereikt. Mooi is het voorbeeld om in een groep complexiteit te ervaren door al zelforganiserend gelijkbenige driehoeken te vormen (iedereen neemt twee mensen in gedachten en gaat in een gelijkbenige driehoek staan met die twee mensen). 

Zelfsturing is het vermogen om jezelf te leiden en verantwoordelijkheid te nemen over je eigen gedrag. Zelforganisatie is het vermogen van een complex systeem om structuur te creëren zonder externe druk. Vergelijk een zwerm spreeuwen. Dit zwermgedrag is in drie regels te vatten: attraction, alignment en avoidance. Ook wordt het verschil tussen vlinders en risico's helder uitgelegd. Hierbij zijn vlinders kleine, zwakke signalen die een voorbode kunnen zijn van een grote verandering. Het gaat er dus om om deze vlinders op het juiste moment te spotten, zodat je beter voorbereid bent dat er iets gaat komen.

Uiteindelijk komen we uit bij de ontwikkeling van een complex systeem. Het begint rustig, fluctuaties en mislukkingen worden door de robuustheid van het systeem opgevangen. Vervolgens kondigt de omgeving (vlinders) een ophanden zijnde verandering aan en het systeem zoekt naar antwoorden op deze grote onbekende (de fase van het abnormale). In de derde fase is chaos zichtbaar en voelbaar maar een nieuwe weg heeft zich nog niet geopenbaard. Ten slotte wordt de uitkomst uit de periode van chaos zichtbaar (in de kiem gesmoord, failliet gegaan of een nieuw normaal).

In het tweede deel worden vijf ordes in de chaos, de wetmatigheden van complexe systemen uitgebreid toegelicht:

- Bewustzijn: Orde in de chaos zien. Elk chaordisch systeem heeft een bewustzijn dat het systeem bij elkaar houdt. Om een chaordisch systeem te kunnen veranderen, moet je het denken over het bewustzijn veranderen.

- Verbondenheid: Alles hangt met alles samen. Denk groot, handel klein.

- Onbepaaldheid: Er zijn talloze oorzaak-gevolgrelaties tussen alle onderdelen, zodat niet te bepalen is hoe het systeem zal reageren op minuscule veranderingen zoals een fladderende vlinder. Wees voorbereid op wat komen gaat, maar ga het niet voorspellen.

- Creatie en verval: Omschrijft het geheel dat een chaordisch systeem uit zichzelf vormt. Verander op eigen initiatief voordat de omgeving je dwingt.

- Emergentie: Het chaordische systeem is in staat om zelf iets nieuws te creëren. Laat je verrassen door het collectieve systeem.

Begrijpen, gebruiken en versterken van de vijf ordes van chaordisch denken bieden het systeem een holistische groei in complexiteit.

In het laatste deel staat de vraag 'waar zit mijn invloedsruimte voor verandering?' centraal. Hierbij ontkom je er bij complexiteit niet aan om wat je wilt onderzoeken altijd in zijn ecosysteem te onderzoeken. De context en het systeem beïnvloeden elkaar voortdurend. De grens van ‘binnen' en ‘buiten' roept alleen maar verkeerde beelden op. Mij deed het denken aan de fles van Klein waarin binnen- en buitenkant in elkaar overlopen (Duits wiskundige Felix klein, 1849-1925). Daarnaast kan complexiteit alleen onderzocht worden als de menselijke interactie serieus genomen wordt. Een organisatie is een netwerk in een netwerk van netwerken. Het zijn de zwakke verbindingen tussen mensen die zorgen voor vernieuwing, niet de sterke (hypothese van Granovetter).

Afsluitend benadrukt Mulder nogmaals: Grijp niet in bij chaos, maar laat de chaos zijn gang gaan en sta open voor het onbekende. 

Conclusie. Nicoline Mulder heeft met haar boek Chaordisch organiseren enige ‘orde' aangebracht in het begrip chaordisch door ons op overtuigende wijze mee te nemen in de wereld van complexiteit aan de hand van theorie, praktische en wetenschappelijke onderbouwingen en persoonlijke verhalen. Hierbij is chaorde het zien van orde in de chaos. Een stevig, onderhoudend, verdiepend en prettig leesbaar boek. Een aanrader!

Henny Portman is eigenaar van Portman PM[O] Consultancy en biedt begeleiding bij het invoeren en verbeteren van project-, programma- en portfoliomanagement inclusief het opzetten en verder ontwikkelen van PMO's. Hij is auteur en blogger en publiceert regelmatig artikelen.


Chaordisch organiseren - 'Afgebeten nagels en een opgerekt denkraam'
12 maart 2021 | Rudy Kor

Chaordisch organiseren - complexiteit in organisaties begrijpen, benutten, beïnvloeden van Nicoline Mulder is een boek met een concept dat de lezer helpt bij het ordenen van vraagstukken en het begrijpen van complexiteit.

De titel zegt het al, dit boek gaat over Chaordisch organiseren en dan is de vraag natuurlijk wat volgens Mulder chaordisch is. Het is volgens haar een samentrekking van chaos en orde. ‘Het gaat erom orde in de chaos te zien, niet het aanbrengen van of het streven naar orde.'

Chaordisch organiseren is een boek voor ‘iedereen die werkt in een organisatie waarin niet alles volgens plan (of tekening) verloopt, en graag wil begrijpen wat er wel gebeurt', staat te lezen op de flap van dit boek. Flauw gezegd, noem me één organisatie waar daar geen sprake van is, dus deze omschrijving van de doelgroep helpt niet echt. Mulder belooft de lezers, zoals projectleiders, teamleiders en andere leidinggevenden, dat zij na het lezen complexiteit beter begrijpen, weten hoe het te kunnen benutten en er zelfs invloed op te kunnen uitoefenen. Hoe dat er uitziet lezen we in drie delen: complexiteit begrijpen (110 pagina's), complexiteit benutten (76 pagina's) en complexiteit beïnvloeden (40 pagina's).

Complex en gecompliceerd
Het boek gaat over complexiteit in organisaties en dan is de vraag natuurlijk wat volgens Mulder complexiteit is. In het Nederlands spraakgebruik worden de begrippen gecompliceerd en complex vaak als synoniemen gebruikt. Als je er geen consequenties aan verbindt, dan maakt het niet uit hoe je een opgave typeert. Om een zinvolle interventie uit te voeren is het onderscheid wel belangrijk. Waarover hebben we het dan? Volgens Mulder is bij een gecompliceerd project alles bekend: onderdelen, verbindingen, functies. Complexiteit wordt volgens haar gekenmerkt door de aanwezigheid van een systeem waarvan de variabelen niet allemaal bekend zijn, hoe ze met elkaar verbonden zijn en hoe ze van elkaar afhankelijk zijn.
Alles wat niet gecompliceerd is, is volgens Mulder per definitie complex. Meer smaken zijn er niet. In de kringen van Agile en Scrum, zoals onder meer beschreven in het boek Agile van Rini van Solingen met daarin het Stacey model, wordt er een uitgebreidere onderverdeling gemaakt in opgaven: eenvoudig (simple), gecompliceerd, complex en chaos.

Organisatie en emergente eigenschappen
Het boek gaat over complexiteit in organisaties en dan is de vraag natuurlijk wat volgens Mulder een organisatie kenmerkt. Een organisatie ‘bestaat bij de gratie van haar organen, van haar medewerkers. Zij is het resultaat van hun onderlinge interactie, waardoor emergente eigenschappen ontstaan.' Volgens haar kun je de organisatie én de medewerker zien als een holon. De medewerkers is een verkleinde weergave van de gehele organisatie. ‘Een holon is een entiteit die tegelijkertijd een geheel én deel van het grotere geheel is.' Verderop citeer ik Professor Homan die in het voorwoord van het boek zegt dat het complexiteitsdiscours voor velen nauwelijks te bevatten is. Hoe waar is zijn stelling bij de opsomming van de kenmerken van een organisatie.

Zelfsturing en zelforganisatie
Om te begrijpen hoe een complex systeem beweegt en verandert, is het volgens Mulder essentieel het verschil tussen sturen en organiseren te kennen. Volgens haar gaat het bij zelfsturing over het sturen van je eigen of teamgedrag in een gewenste richting en daar ook zelf verantwoordelijkheid voor te nemen. Zelforganisatie is het vermogen van een complex systeem om structuur te creëren zonder externe druk.

Passend leiderschap
Mulder stelt dat als je een groep professionals met elkaar laat vaststellen wat de kaders van hun opdracht zijn, ze geen manager nodig hebben. Daar valt nog wel een boom over op te zetten, net als over de volgende stelling: ‘Het is niet de manager, of de professional die een idee inbrengt die de leider wordt, maar het idee zelf dat de drager van de verandering wordt. Dan moet je wel anders over leiderschap gaan denken.'

Mulder vecht in haar boek het nut van een aantal managementmodellen aan, waaronder SMART doelen. Ze stelt dat het veel belangrijker is dat doelen uitdagend en vaag genoeg geformuleerd zijn. Uit onderzoek blijkt namelijk dat personen met minder specifieke doelstellingen hun prestaties positiever evalueren en meer voldoening ervaren dan mensen met een specifiek doel.

Als tweede nuanceert Mulder het nut van de Belbin Teamrollen en de Big Five. Volgens haar zijn deze modellen geschikt als je weet wat je te doen staat. Maar als voorspeller van teamprestaties voor complexe opdrachten zijn indelingen op basis van persoonlijkheid niet geschikt|. De bewijsvoering hiervan staat niet het boek, maar moet de lezer zelf opzoeken in de bron waarnaar verwezen wordt.

Een boek zonder gewoontetaal
Vaak is de omslag van een boek de voorbode van hetgeen gaat komen. De omslag van dit boek is een woordenbrij waar je de titel in moet zoeken, net als de inhoudsopgave waar alle paragrafen aan elkaar zijn geplakt. In het woord vooraf schrijft professor Homan over de worsteling die veel mensen (waaronder ook ik) hebben met de taal en concepten die horen bij het chaos- en complexiteit denken. ‘Doordat het managementdiscours zo'n ‘gewoontetaal', is het complexiteitsdiscours voor velen nauwelijks toe te laten noch te bevatten'.  
En Mulder zelf voorspelt: ‘Niet iedereen zal dit boek dus even gemakkelijk lezen. Er zullen nog heel wat tenen gekromd worden, nagels afgebeten en zuchten van onbegrip geslaakt worden.' En dat deed deze organisatiekundige lezer dan ook regelmatig.

De lezer krijgt wat Mulder belooft
Mulder belooft dat lezers na het lezen complexiteit beter begrijpen, weten hoe dit te kunnen benutten en hoe er invloed op kunnen uitoefenen. Ze komt de belofte dat lezers na het lezen complexiteit beter begrijpen grotendeels na. Dit geldt minder voor de belofte dat de(ze?) lezer weet hoe het te benutten en hoe invloed uit te oefenen. Misschien kon ik dat nog onvoldoende bevatten (waar Homan mij al voor gewaarschuwd had). Ondanks mijn afgebeten nagels is het Mulder met Chaordisch organiseren gelukt mijn denkraam op te rekken en mijn terminologie ten aanzien van het denken over chaos en complexiteit te vergroten. Wat ik daar verder mee kan weet ik zo nog niet.

Rudy Kor is zelfstandig organisatieadviseur en auteur van diverse managementboeken. Tot voor kort werkte hij (als partner) bij Twynstra Gudde. Hij startte zijn werkzame leven bij Philips in Eindhoven. Als adviseur helpt hij (project)managers bij het effectiever inrichten van hun projecten. Als veellezer wordt hij gedreven door nieuwsgierigheid. Voor de lezer die benieuwd is wat anderen van een boek vinden, schrijft hij recensies voor Managementboek.nl


Chaordisch organiseren - 'Een bijzonder rijk en erudiet boek'
1 maart 2021 | Nico Jong

Eindelijk is er een breed en toegankelijk boek over complexiteit - het fenomeen waar we steeds meer me te maken hebben, maar dat nog te weinig wordt gezien. Daardoor gaat er veel mis, zeker de laatste tijd. Kijk maar naar de toeslagenaffaire of de coronacrisis. Chaordisch organiseren van Nicoline Mulder helpt daar verandering in te brengen.

Nicoline Mulder maakt in Chaordisch organiseren onderscheid tussen gecompliceerd en complex. Twee begrippen die in onze taal door elkaar heen worden gebruikt. Niet verstandig, omdat een complex vraagstuk een totaal andere aanpak vereist dan een gecompliceerd probleem. Ons brein maakt ook onderscheid tussen beide begrippen en laat ons in beide gevallen anders handelen. Als we het verschil niet kunnen zien, kunnen we het ook niet maken. Kort gezegd, bij een gecompliceerd vraagstuk zijn alle onderdelen, verbindingen en functies bekend. Bij complexiteit is dit maar deels bekend en geldig. Complexiteit gaat over de onderlinge afhankelijkheid tussen entiteiten en wordt vooral door de samenhang met de omgeving bepaald. Daarom is het juist nu belangrijk te leren wat complexiteit is, omdat ze in onze samenleving exponentieel toeneemt. We kunnen er niet meer omheen en zullen er dus mee moeten leren omgaan.

In deel 1 helpt de auteur ons om complexiteit te begrijpen. Ze gaat in op complexe adaptieve systemen, complex responsieve processen, chaos en systemen en processen. Mijn excuses voor deze abstracte begrippen, maar Mulder legt ze glashelder uit in haar boek. In dit deel leren we zien dat er orde in de chaos is en dat die ‘chaorde' natuurlijk is. Chaordisch organiseren gaat over het zien van orde in organisaties en niet over het inrichten ervan. Deze wat theoretische basis is nodig om complexiteit te doorgronden. Maar wat kun je er dan mee? Dat beschrijft Mulder in deel 2 waar ze complexiteit koppelt aan de arbeidsorganisaties waar we werken en ze reikt handvatten aan om haar te gebruiken in de dagelijkse praktijk. In het laatste deel van het boek laat de auteur zien hoe we als individu complexe sociale systemen kunt beïnvloeden. Het gaat over het toepassen van de wetten van de chaorde en het vormgeven van veranderingen zonder te sturen. Zo leren we ons handelingsrepertoire vergroten voor het omgaan met complexiteit.

Iedere vorm van samenvatten van Chaordisch organiseren kan alleen tekortschieten. Nicoline Mulder heeft een bijzonder rijk en erudiet boek geschreven. Weerbarstige materie weet ze toegankelijk te maken voor leken. Ze combineert complexiteit met managementtheorie en -praktijk en schroomt daarbij niet om heilige huisjes als persoonlijkheidstesten en brainstorms te ontkrachten. Haar hele boek is sterk wetenschappelijk onderbouwd, in eenvoudige bewoordingen. Mulder gebruikt sprekende voorbeelden uit haar werk en privéleven en brengt zo het abstracte fenomeen complexiteit dicht bij de beleving van de lezer als individu. Er zit maar één ding op: kopen en lezen. Met een hele diepe buiging naar de auteur!

Nico Jong is senior adviseur bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.


Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden