Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Wij wijzen u graag op het volgende
Door drukte rondom de feestdagen zijn de levertijden van PostNL aangepast en kan uw pakket vertraging oplopen
Socrates op sneakers – De kracht van de waaromvraag
12 juni 2020 | Peter de Roode

Socrates blijft ons boeien. Ook een moderne Socrates anno 2020 voorzien van sneakers. Met de kunst van het vragen stellen hebben we een liefde-haat-relatie: we weten dat we onszelf erin kunnen verbeteren maar tegelijkertijd zoeken we ingewikkeldere oplossingen. Elke Wiss heeft met Socrates op sneakers een prettig leesbaar boek geschreven waarin de lezer inzichten krijgt over ‘de vraag’ vanuit verschillende perspectieven.

Het eerste hoofdstuk - ‘Waarom zijn we zo slecht in het stellen van goede vragen?’ - heeft direct mijn aandacht. Ja, ik ken de antwoorden, maar het is goed om alles op dit punt nog eens bij elkaar te hebben. Het inzicht dat de lezer wordt aangereikt ‘dat veel vragen projecties zijn’, is zinvol om bij stil te staan. We zijn te veel in ons eigen hoofd bezig en nauwelijks met die ander.

Wiss werkt systematisch zes redenen uit waarom we geen goede vragen stellen. Die redenen zijn tot stand gekomen op basis van interviews dus zullen nog niet aan de wetenschappelijke toetsing voldoen maar dat lijkt me vooralsnog geen probleem.

Maar de essentie van het boek is mijns inziens gelegen in de zogenaamde Socratische houding. Elke Wiss neemt daar ruimschoots ‘de tijd’ voor om die uit de doeken te doen. Wie een Socratisch gesprek heeft gevoerd als deelnemer of als gespreksleider weet waar het over gaat maar aan iemand uitleggen die een dergelijk gesprek niet eerder heeft gevoerd, is dat een stuk lastiger. Volgens mij slaagt ze daar goed in. Ze beschrijft wat er allemaal komt kijken bij een dergelijke houding, zodat organisaties of teamleiders kunnen overwegen of een Socratisch gesprek een goede keuze is.

Voor wie - zoals ik zelf - ruimschoots ervaring heeft met het begeleiden van Socratische gesprekken, biedt dit boek toch ook de nodige vernieuwende inzichten. Ik denk bijvoorbeeld aan het vierde hoofdstuk - ‘Vraagvaardigheden: techniek, tips en valkuilen’. De auteur legt uit dat je vragen kunt indelen in ‘vragen naar boven’ (abstract) en ‘vragen naar beneden’ (concreet). In het eerste geval vraag je vooral naar concepten in het tweede geval naar feiten. Het bekende begrip ‘het hittepunt’ uit het Socratisch gesprek ziet Wiss als een voorbeeld van doorvragen naar beneden.

Zo staat het boek vol met lezenswaardige inzichten en tips & tricks waarmee je als lezer je voordeel kunt doen. Ook over de kunst van het vragen stellen zullen de inzichten niet altijd hetzelfde zijn. Zo beschrijft de auteur onder het kopje ‘De mythe van de waaromvraag’ dat in veel cursussen wordt aangeraden geen waaromvraag te stellen. Zij schrijft: ‘Zonde, want de waaromvraag is nou net een van de belangrijkste vragen als je tot nieuwe inzichten en verdieping wilt komen.’ Maar er is ook een filmpje van Bas Haring op het internet waarin Haring juist expliciet stelt dat je geen waaromvragen moest stellen. Ze zijn te groot, te omvattend, te ruim waardoor iemand heel veel tijd in beslag neemt terwijl de vragensteller het allemaal misschien niet zo bedoelde. De lezer mag voor zichzelf bepalen hoe hij of zij tegen waaromvragen aan kijkt.

Op het eind van het boek heeft de auteur het over ‘Stel dat-vragen’. Hier schrik ik even van op. Dat is voor zover ik weet niet echt Socratisch: Socrates hield er namelijk niet echt van als heden, verleden en toekomst door elkaar liepen. Dus zo’n type vraag hoort hier niet echt thuis. Sowieso had ik daar dan wat meer uitleg en toelichting bij willen hebben. Een ander klein puntje van kritiek: mijn boek is half aan het uit elkaar aan het vallen. Dus mocht er een 3e druk komen - en ik wens dat de auteur zeker toe - dan mag uitgeverij Ambo/Anthos hier even naar kijken.

Al met al een zeer aangenaam en goed leesbaar boek dat voor iedereen geschikt kan zijn die de kunst van het vragenstellen verder wil ontwikkelen.

Drs. Peter de Roode is zelfstandig adviseur en trainer. Hij ondersteunt organisaties bij het invoeren van grootschalige veranderingen waarbij gedragsverandering centraal staat. Hij is auteur van de boeken Meegaan of dwarsliggenWerkvormen voor managers en Leidinggeven kun je zelf. Samen met meerdere auteurs schreef hij onder red. van Rob van Es het boek Praktijkboek Veranderdiagnose en samen met Peter van den Boomschreef hij Theatervoorstellingen in organisaties. Naast zijn schrijfactiviteiten is hij spreker en organiseert hij trainingen en seminars over actuele managementthema's.

Socrates op sneakers - 'Een boek voor dappere denkers'
4 mei 2020 | Louis Thörig

Eigenlijk hebben we hebben nooit goed geleerd om vragen te stellen. Bovendien zijn we onvoldoende getraind om te luisteren, schrijft Elke Wiss in Socrates op sneakers. Maar het stellen van goede vragen is best aan te leren.

Wie de juiste vraag stelt, heeft de helft van de oplossing. Socrates op sneakers is een filosofische gids voor het stellen van goede vragen. Socrates liet mensen door vragen te stellen verantwoording afleggen over hun beslissingen, en nadenken over de rechtvaardiging van hun gedrag, overwegingen en redeneringen.

De eerste stap voor het voeren van een socratisch gesprek is het ontwikkelen van een socratisch vragende houding. Dat betekent: je ogen en oren trainen op objectief waarnemen en luisteren, zonder je eigen verhaal ertussen te laten komen.

Daarvoor is het belangrijk om je eigen kennis - of dat wat je denkt te weten - aan de kant te zetten en met een open houding naar de ander te luisteren. Dit staat haaks op wat we tot nu toe gewend zijn. Een socratisch gesprek is een denkgesprek, een onderzoeksgesprek, een manier van gesprekken voeren waarbij het hogere doel is de ander beter te leren begrijpen en op die manier samen tot een diepere wijsheid te komen. Dat betekent dus tijdens de dialoog niet adviseren of oplossen, maar juist doorvragen, onderzoeken en reflecteren. In een socratisch gesprek is de bedoeling dat de gesprekpartners naar consensus streven. Een voorwaarde is wel dat je je gespreksgenoot blijft bevragen totdat je het hittepunt bereikt hebt, het moment waarom het eigenlijk draait. Het hittepunt in zo'n gesprek is het tijdstip dat er iets begint te schuren en er irritatie gaat optreden.

Tijdens een socratisch gesprek is de bedoeling je empathisch vermogen helemaal uit te schakelen om de juiste afstand te bewaren. Dit wordt ook wel de ‘empathische nulstand' genoemd. Emoties die door medeleven ontstaan, kunnen tot gevolg hebben dat je een situatie te subjectief gaat interpreteren. Socrates was een meester in het uitschakelen van zijn eigen empathisch vermogen. Een bekend fenomeen is dat socratische gesprekken dikwijls eindigen in ‘aporie', een algeheel gevoel van ‘ik weet het niet'. Een ander belangrijk onderdeel in de dialogen van Socrates is de ‘elenchus': het op de proef stellen van de opvattingen van je gesprekspartner. Elenchus is een moment in het gesprek waarop voelbaar wordt dat de gebezigde vooronderstellingen op drijfzand gebaseerd zijn. Wiss geeft ook heldere voorbeelden hoe je handig in een gesprek de socratische reflex kunt hanteren. De socratische reflex kan menig gedoetje, meningsverschil of discussie verdiepen. Het betekent in dialoog met je gesprekpartners een radicaal tegenovergestelde stelling poneren omdat de stem van de minderheid per se alle ruimte moet krijgen. Juist hierdoor zijn soms interessante gezichtspunten, nieuwe ideeën en alternatieven te genereren.

In het laatste deel van het boek geeft Elke Wiss praktische tips, technieken en trucs. Interessant bij het socratisch vragen stellen, is het vragen stellen ‘naar boven' (abstract; vragen naar overtuigingen, vooronderstellingen, normen, waarden, mens- en wereldbeeld) en het vragen stellen ‘naar beneden' (concreet; feitvragen die betrekking hebben op waarneembare gebeurtenissen) en, deze ook nog eens creatief af te wisselen. Deze benaderingswijze helpt bij uitstek om structuur en richting te geven aan je vragenarsenaal. Wil je harde feiten op tafel, dan begint je vraag doorgaans met ‘wie', ‘wat', ‘waar', of ‘wanneer'. Wil je verdiepen en een argument of reden horen van je gespreksgenoot, dan vraag je doorgaans naar het ‘waarom', ‘wat is de reden' of ‘hoe komt het dat'.

Ook besteedt Wiss aandacht aan vraagvalkuilen. Vraagvalkuilen kennen en herkennen bij anderen helpt jezelf het beter te doen. Wiss geeft daar enkele voorbeelden van: de maarvraag, de komma-sukkelvraag, cocktailvraag, vage vraag, et cetera. Maar de kunst blijft natuurlijk om van een enkele goede, oprechte, nieuwsgierige vraag naar een gesprek te komen waar vragen en antwoorden mooi in elkaar overvloeien en waar diepgang in zit. Ook daarvoor zijn genoeg hints te vinden in het boek. De auteur reikt in haar boek praktische handvatten en luisterhoudingen aan. Het is een kompas dat de lezer wijst naar meer onderzoek, filosofische verdieping en perspectivistische lenigheid (vermogen om buiten je eigen kader, opinies, opvattingen te denken) in het voeren van de socratische gespreksvoering. Eén van Socrates' wijze gespreksregels is: spreek kort en bondig.

Ten slotte, Socrates op sneakers is een boek voor dappere denkers die durven te twijfelen, die willen onderzoeken in plaats van zeker weten. Socratische gespreksvoering is niet alleen in het onderwijs toe te passen maar ook in bedrijven en organisaties. Elke Wiss biedt de lezer een leerschool in de praktische socratische denkwereld. Het boek is vlot geschreven en heeft mij geleerd middels de talrijke voorbeelden en oefeningen hoe te luisteren vanuit de JIJ-positie om de juiste nieuwsgierige vragen te kunnen stellen op de juiste momenten om tot meer diepgang in een gesprek te komen.

Louis Thörig is verbonden als thesisbegeleider aan de afdeling Organisatiewetenschappen, Faculteit Sociale Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam en als docent Corporate Communicatie aan de Hogeschool InHolland.

Socrates op sneakers - 'Een heel fijn boek'
20 april 2020 | Sippy van Akker

Onlangs las ik met veel plezier Socrates op sneakers van Elke Wiss. Het is volgens het omslag een 'filosofische gids voor het stellen van goede vragen'. Dat klopt wel ongeveer.

Misschien zou een 'filosofische gids voor het goed stellen van vragen' als ondertitel voor Socrates op sneakers nog wel een tandje beter kloppen. Dat vertelt ook direct iets over de kern van het boek. Wiss bepleit dat er meer aandacht moet zijn voor het goed stellen van goede vragen en om, minstens zo belangrijk, vooral ook goed te luisteren naar het antwoord. Het boek is prettig toegankelijk en helder geschreven en nuttig voor iedereen die wel eens een gesprek voert. Dat is dus ongeveer iedereen.

Socrates op sneakers is best een opvallende titel. Het is geen fake news over dat Socrates al op hippe sneakers door Athene scharrelde. Die sneakers slaan op Wiss zelf. Als fervent Socratisch vragensteller vindt ze zichzelf een Socrates op sneakers en moedigt ze de lezer aan om ook een Socrates op sneakers te worden. Of op sandalen, of cowboylaarzen, of wat je ook maar graag draagt. Ik vermoed niet dat Wiss daar al te moeilijk over zal doen.

Wiss vindt het jammer dat veel gesprekken die we voeren, vaak niet zo diepgaand en authentiek zijn. Soms stellen we vooral vragen om onze eigen mening, visie of kennis te etaleren. Soms stellen we vragen niet om iemand niet voor het hoofd te stoten, omdat het misschien te gevoelig ligt. Bovendien zijn we in Nederland vooral goed in het horen praten van onszelf. Dit is overigens mijn samenvatting en niet iets wat Wiss letterlijk zegt in haar boek. Ik bedoel vooral dat we als mensen vaak liever zelf aan het woord zijn, dan dat we luisteren naar de ervaring, mening of visie van de ander. Dat maakt dat we vooral herhalen wat we al weten, ons minder in de ander verplaatsen dan zou kunnen en dat we een kans om te leren van die ander laten liggen. Jammer, vindt de schrijver. En ik ben dat met haar eens. Dit betekent overigens niet dat ikzelf niet soms ook de gespreksmissers maak die Wiss aanhaalt. Maar oefening baart kunst en je leert alleen maar door het te doen. Gelukkig ben ik al bloednieuwsgierig en onderzoekend van nature, dus dat is alvast een mooie basis.

Iedereen kan met veel oefenen, een open nieuwsgierige en niet vooringenomen grondhouding een betere vragensteller en gesprekspartner worden en zo ook wijzer worden. Zoals gezegd, kan ik het met haar argumentatie meestal eens zijn. Meestal. Wat veel van de argumentatie gaan ook vooral over logica en ratio. Iedereen die mij een beetje kent, weet dat ik een goed beredeneerde uitwisseling kan waarderen. Maar, zelfs ik als überrationeel mens, heb geleerd dat de ratio je veel kan brengen en je die zeker niet thuis moet laten, maar dat proces en gevoel vaak minstens zo belangrijk zijn. Voor dat laatste aspect is in mijn ogen in dit boek te weinig aandacht. Dat kan natuurlijk anders liggen voor de mensen die de ratio wel thuis laten, maar ik vrees met grote vrees dat dat niet de nieuwsgierige leergierige lezers zullen zijn van dit boek. En ja: dat is een aanname, of een werkhypothese zo u wilt. Maar ik vermoed zomaar dat ik gelijk heb.

Eén klein kritiekpuntje dus op een verder heel fijn boek. Zoals gezegd is het boek helder en toegankelijk geschreven. En wat fijn dat je niet met ellenlange dialogen van Socrates om de oren wordt geslagen. Ik houd enorm van filosofie, maar die trek ik niet. Wel geeft Wiss wat achtergrond over Socrates en zijn leven en wel korte voorbeelden van dialogen, maar niet op een vermoeiende manier. In het boek word je vrijwel niet met lastige filosofische prietpraat lastig gevallen en waar het onvermijdelijk is wordt het beknopt en helder toegelicht. Het boek is niet te langdradig, maar wel lang genoeg om dingen goed uit te leggen en toe te lichten. Door het hele boek heen staan oefeningen. (Let op: laat deze niet zomaar ongevraagd los op onschuldige omstanders!) Achterin staat een keurige literatuurlijst als je verder wilt lezen.

Maar het fijnste is dat Elke Wiss de lezer op een toegankelijke manier uitnodigt om vaker vragen te stellen, een open houding te hebben en goed te luisteren en te leren over het standpunt van de ander. Dat mogen we volgens mij met zijn allen wat vaker doen. De wereld lijkt steeds meer te polariseren. Ook in tijden van Corona. Als je dan nu toch tijd over hebt, is dat misschien een mooie gelegenheid om je te verdiepen in Socrates op sneakers van Elke Wiss. Dan kan je wanneer je iedereen weer kan en mag spreken een betere verbinding maken met die ander. En dat is nuttig, nobel en nastrevenswaardig.

Sippy van Akker MSc is bestuurskundige en legt zich toe op coaching en consultancy op het gebied van mens, werk en zingeving. Sippy schrijft over deze onderwerpen op zinvollerleven.nl, platform voor bewust en zinvol leven en werken.

Socrates op sneakers - 'Verhalend en toegankelijk'
16 april 2020 | Anke Tijtsma

Welke vraag kan jij stellen om bij te dragen aan een goed gesprek? Auteur Elke Wiss gidst je - met behulp van Socrates en sneakers - zodat jij beter wordt in goede vragen stellen.

Elke Wiss licht in deze filosofische gids toe waarom het zo lastig is en ook waarom goede vragen stellen volgens haar urgent is. Wat levert het lezen van Socrates op sneakers je op?

In ieder geval krijg je een prachtige uiteenzetting over het belang van een socratische grondhouding. Je leest over de waarde van een onderzoeksgesprek; die zit in ‘streven naar consensus'. Het hoofdstuk over de vraagvoorwaarden zal niet voor iedereen nieuwe informatie bevatten. Dat is geruststellend. Wiss heeft de voorwaarden op verhelderende wijze op een rijtje gezet en voor de lezer uitgediept: zuiver luisteren; neem taal serieus, vraag toestemming, vertraag en verdraag frustraties. Het is bemoedigend om ze als opfrisser weer in beeld te krijgen. De paragraaf over hoe je iemand verder helpt met denken is ook zeer de moeite waard.

In het hoofdstuk daarna wandel je lekker door op je sneakers. Wat krijg je dan voorgeschoteld? Een heel hoofdstuk over vraagvaardigheden; techniek en tips. Wat krijg je als lezer niet? Een lijst met vragen die je kunt stellen of trucs die altijd werken. Gelukkig dat Wiss dat niet doet want het is precies waar ik op af zou haken. In dit hoofdstuk komt ze terug op de kern van haar boek; de socratische houding en de basisvoorwaarden. Gelukkig biedt ze de lezer in dit deel houvast door uit te leggen hoe je socratische vragen kunt stellen: ‘naar boven en naar beneden'. Ook gaat ze in op het hittepunt in een gesprek: hét moment waarom het eigenlijk draait.

En geen nood: ze pakt daarna door met de vraagvalkuilen. Hilarisch vind ik ze. Zonder dat we het weten zijn er dagelijks wel een paar honderd van die valkuilen waar we ons onbewust schuldig aan maken. Denk aan de komma-sukkelvraag, de maarvraag of de cocktailvraag? Een heerlijk hoofdstuk omdat je ze direct overal om je heen zult horen; bij een ander en bij jezelf.

Wat ik een beetje mis is een woordenlijst met bijbehorende pagina's achterin het boek om van daaruit even snel iets terug te zoeken. Er zitten namelijk prachtige termen in die het teruglezen waard zijn. Ik denk aan: perspectivische lenigheid, empathische nulstand, elenchus of aporie. En de uitspraken van Hippocrates, Plato, Aristoteles en Protagoras.

De verhalende en toegankelijke schrijfstijl van Wiss zorgt ervoor dat je dit boek van maar liefst 250 pagina's met groot gemak op alle tijdstippen van de dag kunt openslaan. De kleine oefeningen die de schrijfster de lezer aanreikt zijn direct uitvoerbaar.

Ter afsluiting: Wat maakt dat een goed gesprek te vergelijken is met een dominospel? Voor het antwoord op die vraag kan je terecht in het laatste hoofdstuk van Socrates op sneakers. Waar je overigens ook Socrates weer even tegenkomt; op zijn sneakers.

Anke Tijtsma is kunstenaar, organisatie-antropoloog en gespreksmaker bij Buro AanZet. Door middel van haar systemische kijk op organisatievernieuwing stimuleert ze de veranderkracht van haar opdrachtgevers en hun medewerkers. Ze is gefascineerd door cultuur en het onbewuste potentieel in organisaties. In haar procesmatige aanpak speelt ze met ‘maken' en kunst. Ze heeft een voorliefde voor werken in publieke organisaties.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden