Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Moonshot - 'Een praktische gids hoe het anders kan'
19 mei 2021 | Elly Stroo Cloeck

De klimaatcrisis lijkt te groot, te complex om aan te pakken. Maar ... dat leek het idee om naar de maan te gaan, in de 60er jaren, ook! Wat we van die missie kunnen leren om het klimaat niet naar de maan te helpen, lees je in Moonshot van Mariana Mazzucato.

Het klimaat verkeert in crisis, en het wordt alleen maar erger. De verschillen in vermogen tussen de superrijken en de rest van ons worden elk jaar groter, en dit is óók onwenselijk. Voor ons arme mensen dan. Zomaar twee uitdagingen die urgent aangepakt moeten worden. Maar hoe? En door wie?

Mazzucato wil ons inspireren om de samenwerking tussen bedrijven en overheid ingrijpend te veranderen. Terug naar een missie-georiënteerde economie: we bepalen wat er ècht moet gebeuren, de overheid neemt het initiatief, bepaalt de missie, en zorgt voor de initiële financiering, de bedrijven gaan aan het werk met innovaties die het mogelijk maken, de overheid heeft de regie.

Het klinkt simpel, en dat is het misschien ook wel. In dit uitstekende boek wordt in ieder geval een overtuigende aanpak geschetst hoe het kan. En Mazzucato is niet de minste: ze adviseert Biden, de Europese Commissie en andere belangrijke instituten. Haar gedachtegoed zien we nu al terug in veel initiatieven!

Uitbesteden door de overheid
Waarom gaat het gaat zo vaak mis met de taken die de overheid uitbesteedt? Zoals Mazzucato's voorbeeld van de aanpak van de COVID-crisis, die (in de VS en het VK) bij adviesbureaus en bedrijven is neergelegd, met als gevolg tekorten in beschermingsmiddelen en testcapaciteit?
Ze wijt het deels aan gebrek aan kennis binnen de overheid. Daar werken allang geen knappe koppen meer. Hoe kun je iets aansturen wat je zelf helemaal niet begrijpt? Een tweede factor is de focus op kosten en budgetten die de overheid ‘mag uitgeven' in plaats van de op de resultaten die je wilt bereiken. Wat dat betreft is er heel wat lering te trekken uit de Apollo-projecten van NASA, zoals ze ons in de 4 delen van Moonshot laat zien.

Huidige situatie
In deel 1 behandelt Mazzucato de huidige situatie van onze economie en het kapitalisme , en zoomt ze in op de rol van de overheid daarin. Je rolt van de ene verbazing in de andere, behalve als je haar eerdere boek, De waarde van alles hebt gelezen, want daar is het een samenvatting van, met ge-update statistieken. Zo ook het voorbeeld over het rendement voor de overheid van de gegarandeerde leningen aan Solyndra (ging failliet, dus de belastingbetalers kregen de rekening) en Tesla (was een succes, en de belastingbetaler zag daar niets van terug). Socialiseren van het risico, privatiseren van de winst, noemt Mazzucato dat. Heel gebruikelijk in onze maatschappij, maar of het logisch is?

Naar de maan
Deel 2 vond ik fascinerend: een beschrijving van de Apollo-missie, hoe het werd georganiseerd en wat de resultaten waren. Natuurlijk weten we dat Neil en Buzz uiteindelijk op de maan stonden, en de ruimterace met de Russen voorlopig was gewonnen, maar nog belangrijker dan dat was de grote hoeveelheid innovaties, die nodig waren om dat doel te bereiken. Al deze innovaties hebben een enorme technische vooruitgang veroorzaakt. Het boek noemt zo'n 20 producten die we aan de Apollo-missies te danken hebben: LED's, kruimeldief, oorthermometers, woningisolatie, babymelkpoeder, computermuis, draagbare computer, waterzuiveringsystemen, en ga zo maar door.

Missie georiënteerd denken
In deel 3 worden de lessen van de Apollo-missie vertaald naar de huidige problemen, en dan met name de klimaatcrisis. Duidelijk is dat dit niet alleen met technologie op te lossen is, waar de maanmissie dat wel was, maar dat wij als burgers betrokken moeten worden bij de sociale, politieke en gedragsmatige aspecten. Er zullen veranderingen komen in wet- en regelgeving, in belastingen en beprijzing.
Een uitdaging als missie aanpakken, en niet als een project, brengt met zich mee dat het holistisch wordt opgezet, dwars door allerlei silo's en verschillende departementen en ministeries heen. We leren wat missie-georiënteerd denken is. (En hoe de ontwikkeling van COVID-vaccins beter opgezet had kunnen worden.)

Missie-economie
In deel 4 tenslotte wordt de problematiek nog wat breder getrokken, en kijken we vooruit naar een nieuw soort economie. Mazzucato bespreekt het begrip waarde, hoe om te gaan met markten, vrije of wat minder vrije, nieuwe soorten overheidsorganisaties, een andere manier van financieren, de verdeling van risico en winst, purpose, commonisme en stakeholders. Dit is in feite de spiegel van het eerste deel: hoe kan het anders, beter? Hoe kunnen we het publieke belang weer centraal krijgen? Waarbij we fijntjes herinnerd worden aan het oud-Griekse woord voor idioot (idiotes, afgeleid van idios), wat sloeg op mensen die zich daar niets aan gelegen lieten...

Evaluatie
Iedereen die zich zorgen maakt over de resultaten van ons huidige kapitalisme zal zich herkennen in dit duidelijke betoog, met veel cijfermatig onderbouwde voorbeelden van wantoestanden en suggesties hoe het beter kan. Sterk is dat er zo'n aansprekend voorbeeld van een missie wordt gebruikt om aan te tonen dat heel veel mogelijk is, als we het maar slim organiseren. Het is fijn leesbaar, met veel cynische grapjes en fundamentele vragen. (Wist je dat SpaceX $5 miljard subsidie van de overheid kreeg? Maar Elon Musk is de grote held, en de overheid een ‘verspiller'. Waarom is dat?).

Je kunt dit boek zien als het vervolg op De waarde van alles, veel van wat daarin stond, inclusief voorbeelden, komt in dit boek terug. ‘De waarde ...' focust met name op het ontstaan van ons huidige kapitalisme, is wat wetenschappelijk en filosofisch. Moonshot gaat verder, met een praktische gids hoe het anders kan, is positief van toon en meer toekomstgericht.

Marcus Aurelius stelt in zijn ‘Overpeinzingen' dat je je moet bezighouden met de boodschap van een geschrift, en niet moet letten op spelling en grammatica. Dat is een goed advies, en de boodschap van Moonshot is heel belangrijk. Ik vergeef de vertaler/ uitgeverij dan ook de vele spelfoutjes. Er komt vast een volgende druk! En natuurlijk kun je het boek altijd in het Engels lezen.

Moonshot is dus een uitstekend en belangrijk boek, voor iedereen die geen idioot wil zijn.

Elly Stroo Cloeck is project- en interim-manager op het gebied van Finance, Internal Audit en Risk Management via haar bedrijf ESCIA. Daarnaast schrijft ze recensies en samenvattingen van managementboeken. Abonneer je op de kwartalige nieuwsbrief.


Moonshot - 'Mazzucato is een vernieuwer'
30 april 2021 | Freija van Duijne

De wereld staat voor intens grote uitdagingen, op gebied van verduurzaming, biodiversiteit, inclusiviteit, onderwijs en gezondheidszorg. Dan redden we het niet met doorgaan zoals we altijd deden. Mariana Mazzucato beargumenteert in Moonshot dat we toe zijn aan een grondige herziening van de rol van de overheid om de wicked problems aan te pakken.

Missiegedreven beleid zet in op grootse doelen en ambitieuze oplossingen. Overheden kunnen het speelveld omhoog tillen en zorgen dat risico's en winsten over de publieke en private sector worden verdeeld, dat is in het kort de boodschap van Mariana Mazzucato in Moonshots.
De Italiaans, Britse econoom Mariana Mazzucato heeft uitgewerkte ideeën over de rol van de overheid bij missiegedreven beleid. Beleid om maatschappelijke doelen te realiseren, zoals klimaatadaptatie en inclusiviteit. Complexe maatschappelijke vraagstukken die niet op te lossen zijn met één technologie of door één bedrijfssector. Dit vraagt om een heel ander paradigma in economisch denken. In de neo-liberale tijd werd er gesproken over zo min mogelijk overheidsingrijpen en alleen om marktfalen te corrigeren. Mazzucato maakt pijnlijk duidelijk waar dit gedachtegoed toe heeft geleid. Ze noemt Britse voorbeelden van privatisering waardoor publieke diensten slechter zijn geworden, mega-financieringen in projecten die door de private sector op dubieuze wijze zijn uitgevoerd, corruptie door aannemers, aandelen 'buy-backs' en ga zo maar door.

Achterhaald
Neo-liberaal economisch denken is duidelijk achterhaald en schadelijk. Het dient te worden vervangen door missiegedreven economie. Mazzucato ziet als de grootste uitdaging van het hedendaags kapitalisme om het bedrijfsleven zodanig te herstructureren zodat winsten terugvloeien in de economie, i.p.v. gebruikt worden voor de korte termijn en aandeelhouderswinsten. Missies helpen hierbij. Maar het lukt alleen als de overheid vanuit een actieve rol inzet op het herdefiniëren van kapitalisme als inclusief, duurzaam en gedreven door innovatie. Alleen de overheid heeft de schaal die nodig is om transformaties te realiseren.

Schitterend voorbeeld
Als schitterend voorbeeld vertelt Mazzucato het verhaal van de missie naar de maan van de Verenigde Staten in de jaren zestig. Het doel was kraakhelder, alles werd uit de kast gehaald, iedereen deed mee. Dit heeft niet alleen het ruimtetijdperk ingeluid maar ook allerlei innovaties op aarde hebben hun oorsprong in de maanmissie. Mazzucato erkent dat dit een puur technologische missie is geweest, toen was er ook al kritiek op (kunnen we niet beter eerst armoede oplossen en dan naar de maan gaan?). Maatschappelijke missies zijn vele malen complexer. De maanmissie speelde zich bovendien af in het tijdperk van de Koude Oorlog en had het hele militair-industrieel complex achter zich. En het was volledig top-down ingericht, met enkel witte mannen aan het roer.

Ambitieus
Net als bij de maanmissie zouden missies nu eveneens ambitieuze doelstellingen mogen hebben. Missies moedigen aan de lat hoog te leggen en risico's te nemen. De overheid is daarbij een motor voor innovaties. Publieke investeringen zijn niet alleen nodig als de markt nog niet investeert, dus als 'last resort'. Nee, overheidsinvesteringen moeten zijn gericht op een multiplier effect en zorgen dat allerlei partijen willen aanhaken. Via duurzaam inkopen kan de overheid helpen dit multiplier effect te versnellen. Het gaat ook om ruimte te bieden voor experimenten en samenwerking tussen partijen en over sectoren. Het is belangrijk om niet alleen de risico's te verdelen, maar ook de winsten die voortvloeien uit publieke investeringen in de private sector. Die zouden moeten bijdragen aan het succes van de samenleving in termen van brede welvaart en geluk.

Uitbesteden
Mazzucato hekelt het uitbesteden dat overheden de laatste decennia hebben gedaan. Overheden zijn afgeslankt en expertise is weggevloeid naar de private sector. Als gevolg worden veelvuldig allerlei dure adviesbureaus ingehuurd en hebben veel ambtenaren niet meer de kennis en kunde om te overzien hoe dit missiegedreven beleid zou kunnen worden vormgegeven. De rollen voor ambtenaren die Mazzucato uitwerkt, zoals over financiering in verschillende fases van innovatie, over betrokkenheid van stakeholders, over integrale en departement-overstijgende vraagstukken, bieden prachtige kansen voor ambtenaren om hun vakmanschap verder te ontwikkelen. Zelf heb ik ook een aantal jaar als rijksambtenaar gewerkt aan het versnellen van de voedseltransitie, o.a. door innovatie te stimuleren vanuit regionale netwerken van koplopers. Mijn ervaring is dat je zelfs met beperkte instrumenten al veel kan doen om een beweging in een bepaalde richting te versnellen.

Rapporten
Mazzucato adviseert allerlei overheden in de EU. Ik heb haar zien spreken in 2013 toen ze was uitgenodigd bij Economische Zaken ten tijde van het Topsectorenbeleid. In haar boek schrijft ze over haar onderzoek voor de Europese Commissie in 2017-2018 voor een missiegeoriënteerde aanpak bij het innovatiebeleid. Die rapporten kun je downloaden en zijn zeer de moeite waard als je wilt zien hoe ze missies in kaart brengt en afpelt tot aan programma's en projecten. Een van de rapporten gaat over de governance van missies. Haar dringende advies is om daarbij niet te veel uit te besteden aan adviesbureaus.

Vernieuwer
Eerdere boeken van Mazzucato waren nog wel eens zware kost. Dit boek is heel toegankelijk en overzichtelijk. Het hoofdstuk over de maanmissie leest als een avonturenverhaal. Ze heeft het boek geschreven tijdens de Corona-pandemie, en maakt ook allerlei verwijzingen naar de actualiteit op gebied van vaccinonderzoek en gezondheidszorg. Mazzucato is een vernieuwer, die laat zien dat het nieuwe tijdperk van economisch denken wordt ingeluid door een aantal prominente vrouwelijke economen en bestuurders. Gezien Mazzucato's centrale rol als economisch adviseur bij missiegedreven beleid zou ik Moonshot willen aanbevelen aan alle ambtenaren die zich bezighouden met strategieën voor maatschappelijke vraagstukken.

Freija van Duijne was van 2013 tot 2018 voorzitter van de Dutch Future Society. Zij heeft meer dan tien jaar werkervaring als toekomstverkenner en strateeg in diverse overheidsorganisaties. Freija werkt vanuit haar bedrijf Future Motions en geeft trainingen en lezingen op gebied van toekomstverkennen. Ze schreef zelf ook een boek: Toekomstverkennen. Ze maakt deel uit van het collectief van toekomstdenkers voor de trendrede.


Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden