Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
8 februari 2004 | Michiel Soeters

'Wie wat vindt heeft slecht gezocht.' Dat is een van de vele leuke en tot nadenken stemmende zinsneden, waarmee dit boek overgoten is. Het typeert de wijze waarop de auteurs de beperkingen van het traditionele 'McDonaldiserende' strategievormingsproces in kaart brengen. Jaap Peters en Rob Wetzels plaatsen vraagtekens bij alom onderwezen en gepraktiseerde strategievormingsmodellen aan de hand van recente en treffende voorbeelden die zowel leken als experts over de gehele wereld verbaasd hebben doen staan.

Het belangrijkste doel van de schrijvers is om zich af te vragen wat er onder invloed van de chaos- en complexiteitstheorie de laatste jaren veranderd is in het denken over organisaties. Om de 'maakbaarheidprincipes' die in managementopleidingen en in de praktijk toegepast worden te nuanceren in het licht van wat we weten over 'wat er echt gebeurde'. In zijn opbouw beweegt het boek van het bekende naar het nieuwe, van een overzicht van de huidige wijze van oplossen van management problemen naar het organiseren van toeval, waarbij de chaostheorie uitgelegd wordt en onze algemene paradigma's danig worden verschoven.

Met hun vertelling over 'Het Ministerie van Ingrijpen en Werkgelegenheid' zetten de auteurs op zeer humoristische wijze ons geloof in meetbaarheid, regulering en voorspelbaarheid te kijk. Wie kent niet de voorbeelden van 'gaten in de wet' die gevuld worden met regelgeving, waaraan normen en toetsingscriteria gehangen worden. Met als gevolg dat aan het eind van de politieke of bedrijfsbrede discussie het doel en de werkelijke problematiek vergeten zijn en bovendien verre van opgelost. Moeten we van organiseren en reorganiseren niet naar de-organiseren? Van lineaire reductie, waarbij alle toeval wordt uitgesloten, naar het inbouwen van toeval en variabiliteit?

CHAOS is overal. Maar binnen chaos is ook orde verborgen. De auteurs loodsen de lezer via het ontstaan van de chaostheorie, de Lorentz-vlinder, Bifurcatiediagram en de fractals van Mandelbrot door de chaostheorie. Die overigens zeer goed leesbaar blijft. Vervolgens gaan ze door naar het effect van de chaostheorie op organisaties. Hier ligt het omslagpunt in het boek want naast de door ons zo naarstig nagestreefde orde en voorspelbaarheid, ligt chaos en naast chaos ligt weer ordening en (enige) voorspelbaarheid. De 'bovenstroom' waarin vanuit maakbaarheidprincipes een overdaad aan orde wordt geschapen, leidt tot chaos. De signalen zijn binnen die orde echter al aanwezig, maar zelden worden ze gezien.

Treffend is de vergelijking van de verschillende soorten strategen, de mythische strateeg - a man with a mission - , de kennisstrateeg - a fool with a tool - en de functionele strateeg - boerenverstand. De meest ideale 'mengvorm' is de strateeg die meerdere werkelijkheden toelaat en die in relatie tussen de organisatie en haar omgeving de momenten onderkent dat chaos ontstaat en het 'oude spel' vervangen moet worden door een 'nieuw spel'.

De ware strateeg is diegene die tweeslachtigheid toestaat. Die niet alles wat niet financieel onderbouwd kan worden verwerpt. Die het vermogen heeft vanzelfsprekendheden te benoemen en in twijfel te trekken, om vervolgens te vertrouwen op zijn intuïtieve kennis.

In 'Het organiseren van toeval' en 'Meten met twee maten' wordt tenslotte de toepassing van chaosdenken in de strategievorming besproken. Hoe doe je dat nou? Gelukkig blijkt dat deze hoofdstukken enigszins vaag blijven en geen 'model bieden'. Het gaat vooral om het scheppen van de juiste voorwaarden en het stellen van de juiste vragen. Om het toelaten van dilemma's en het toevoegen van variatie. Het enige 'modelmatige' is het scenario denken, want wat moeten we zonder houvast.

Al met al is 'Niets Nieuws Onder De Zon' een verfrissend boek, zeer goed leesbaar en leuk geïllustreerd. De toepassing van de chaostheorie binnen strategievorming, het toelaten van meerdere werkelijkheden en bovenal het geven van ruimte aan intuïtie zal in veel organisaties nog een stap te ver zijn. Maar goed, als de chaostheorie klopt zal de noodzaak haar toe te laten zich vanzelf aandienen.

18 mei 1998 | Kees Visser

Een steeds terugkerend thema in de managementliteratuur is het uitsluiten van het toeval. Managers trachten strategische modellen te implementeren om succes te behalen. Krampachtig proberen zij factoren die niet te beheersen zijn onder controle te krijgen. En als dat niet lukt, worden die factoren als onbelangrijk bestempeld. Zo houden zij de mythe in stand dat de wereld maakbaar en de omgeving controleerbaar is. Deze mythe doet echter geen recht aan de werkelijkheid en het is dan ook een verademing dat er boeken als 'Niets nieuws onder de zon' worden geschreven.

Het toeval organiseren

Wellicht zonder het te beseffen ontmoedigen de organisatieadviseurs Jaap Peters en Rob Wetzels de lezers die hun boek het hardst nodig hebben 'Niets nieuws onder de zon' ter hand te nemen. De reden dat veel mensen zich machteloos in een veranderende wereld en maatschappij, is dat zij zich bij hun waarnemingen laten leiden door een beperkt referentiekader. Hierdoor nemen zij alleen 'bekende' dingen waar. Voor die mensen zal dit boek waarschijnlijk te tegendraads zijn en derhalve buiten dat referentiekader vallen. Dat is jammer, want juist de mensen die denken dat het niet aan hen ligt dat zij geen invloed kunnen uitoefenen op hun lot, zouden dit boek moeten lezen. Peters en Wetzels gebruiken in navolging van de kritische schrijver Ritzer de term McDonaldisering om duidelijk te maken dat management en organisatieverandering erop gericht zijn de werkelijkheid voorspelbaarder, efficiënter, calculeerbaarder en controleerbaarder te maken. Zij gebruiken deze term niet zozeer als aanklacht tegen het bedrijf McDonald's, maar als metafoor om duidelijk te maken dat management er te veel op gericht is toeval en spontaniteit uit te sluiten. Afwijkingen van de norm worden niet getolereerd en derhalve door middel van negatieve feedback gedempt. Dit heeft een stabiliserende werking en leidt ertoe dat niet snel genoeg gereageerd kan worden op veranderingen in de omgeving. Het gevolg hiervan is dat managers zich slachtoffer voelen van de omstandigheden als die zich tegen hen keren. Volgens Peters en Wetzels kunnen zij echter beter de oorzaak bij zichzelf zoeken en het toeval gebruiken om nieuwe dingen te creëren. Zeker in een tijd waarin de omgeving als turbulent wordt ervaren en ondernemingen voortdurend de hete adem van de concurrentie in de nek voelen, is het van belang dat met nieuwe werkwijzen wordt geëxperimenteerd. De chaostheorie leert ons, zo betogen Peters en Wetzels, dat kleine oorzaken grote gevolgen kunnen hebben. Zij onderscheiden bij ingezette veranderingen verschillende soorten effecten: primaire, secundaire, neveneffecten en verborgen. Naarmate de tijd voortschrijdt nemen de primaire (beoogde) effecten af ten gunste van verborgen effecten. Bijgevolg kunnen uit kleine experimenten compleet nieuwe toepassingen, producten, werkwijzen of markten ontdekt worden, die niet voorzien waren. Voorwaarde is dan wel dat er ruimte is voor dit soort experimenten en dat alles wat nieuw is, niet meteen de kop wordt ingedrukt, ofwel een kans krijgt. In het strategieproces van een onderneming moet dan ook veel ruimte zijn voor individuele vrijheid en creativiteit. Niet het toeval uitsluiten, maar juist het toeval organiseren is dan ook het motto van 'Niets nieuws onder de zon'. Wie iemand anders aantreft met dit boek moet dat initiatief dan ook vooral niet in de kiem smoren. Het lezen ervan kan het begin zijn van iets heel moois...

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden