Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Olifantenpaadjes - Verplichte kost voor verandernomaden
16 mei 2017 | Nico Jong

Formele verandertrajecten werken niet omdat ze formeel zijn. Dat betekent dat ze geen rekening houden met en onvoldoende aansluiten bij de bestaande informele organisatie en netwerken. Formele structuren hebben de neiging zichzelf in de loop van de tijd vast te zetten.

Gelukkig zijn er dan altijd mensen die op zoek gaan naar ruimte en alternatieve manieren om de boel los te trekken. Zij bemensen de informele organisatie die altijd tussen de regels op zoek is naar kansen voor verbetering en verandering. Zij maken olifantenpaadjes naast de bestaande officiële wegen. An Kramer schreef er een boek over voor mensen die willen veranderen, die zoeken naar fundamenteel andere mogelijkheden en niet meer geloven in de oude vormen.

Kramer opent met een beschrijving van de formele en de informele organisatie. De vermeende kloof daartussen blijkt mee te vallen doordat de informele netwerken dwars door de formele structuren heen gaan en dus bruggen slaan. In de informele organisatie is het delen van kennis en ervaring normaal en zij heeft includerend vermogen. In de huidige tijd zijn er ontwikkelingen in de samenleving waardoor het steeds vanzelfsprekender en noodzakelijker wordt om informele wegen te bewandelen. Organisaties geven de maatschappij mede vorm en dragen bij aan positieve veranderingen. Dat gaat niet met formele structuren. De auteur behandelt vervolgens hoe we als nieuwsgierige onderzoeker zicht kunnen krijgen op de informele organisatie. Uiteraard komen we daarbij bestaande machtsstructuren tegen en wat dat betekent voor het veranderen met en vanuit de informele organisatie. Ook komen de remmende reflexen van bestaande organisaties aan bod, als reactie op vraagstukken van de huidige tijd. Juist dan is het nodig tegen die reflexen in te gaan en het risico aan te gaan. Kunstenaars en designers kunnen daarbij fungeren als leermeesters. Zij tonen ons hoe je nieuwe olifantenpaadjes maakt. Ten slotte beschrijft Kramer hoe we op een nomadische manier veranderingen kunnen aanvliegen. In een collectief betrekt zij eindgebruikers in een karavaan die onomkeerbare veranderingen in gang zet in een proces van continu experimenteren en reflecteren.

Olifantenpaadjes is een bijzonder prettig leesbaar veranderboek. Kramer weet waar zij het over heeft en wat erbij komt kijken om in een vluchtige, onzekere, complexe en ambigue samenleving organisatieveranderingen te realiseren. Zij gebruikt daarbij inzichten uit haar eigen praktijkervaring en schroomt niet om relevante literatuur op te voeren. Telkens opnieuw weet zij de lezer scherp te houden met ervaringen en weetjes die helpen een kanteling in het gangbare denken over complexe verandering te bewerkstelligen. Een topboek dat verplichte kost is voor verandernomaden.

Nico Jong is senior adviseur bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Olifantenpaadjes dragen bij aan een creatieve organisatie
23 februari 2017 | Bert Peene

Managers die nog nooit iets van Henry Mintzberg hebben gelezen, zijn er ongetwijfeld genoeg, maar Leidinggeven aan professionals? Niet doen! van Mathieu Weggeman kennen ze inmiddels toch wel allemaal. Hoe komt Weggeman anders aan die indrukwekkende verkoopcijfers! Dat kenniswerkers niet te managen zijn door het opleggen van regels en procedures of door het toepassen van informatiesystemen, een bekende Weggeman-wijsheid die gebaseerd is op onderzoek van Mintzberg, mag dus algemeen bekend worden geacht.

Merkwaardig genoeg barsten organisaties vandaag de dag echter nog steeds van de regels en procedures. We houden onszelf blijkbaar onverminderd voor dat dit de enige manier is om te voorkomen dat onze organisatie een stuurloos schip wordt. Natuurlijk zien we heus wel dat mensen die regels vrijwel dagelijks slinks proberen te omzeilen, maar dat lossen we op met nog meer command and control. Althans, dat is de bedoeling.

Werken doet dat echter niet en dat is volgens An Kramer maar goed ook, want voor je het weet, zo schrijft ze in haar nieuwste boek, Olifantenpaadjes - Organisatieverandering binnendoor en buitenom, ‘gooi je het kind met het badwater weg.’ In het vinden van ruimte en alternatieve manieren ‘tussen de regels’ zitten namelijk kansen voor verbetering en verandering. Olifantenpaadjes, zoals de pragmatische ‘vertaling’ van regels en procedures wel wordt genoemd, zijn onuitroeibaar en dus krachtig.

Kramer, die eerder al een boek voor HR-professionals over de verbinding van formeel en informeel leren schreef, heeft deze keer haar doelgroep én doelstelling breder gekozen. Olifantenpaadjes is geschreven voor iedereen die zoekt naar fundamenteel andere mogelijkheden voor duurzame organisatieverandering. Maar haar boodschap is in wezen dezelfde: staar je niet blind op de formele organisatie, zoals die door staffunctionarissen of externe adviseurs in fraaie schema’s is getekend, voorzien van logische lijnen van verantwoording en communicatie. Ga op zoek naar hoe de hazen werkelijk lopen; binnen de grenzen van de eigen organisatie, maar ook daarbuiten. De interne organisatie wordt namelijk niet alleen gevormd door de ‘betekeniseilandjes’ van Thijs Homan (die een belangrijke bron van inspiratie voor Kramer blijkt te zijn); informele netwerken gaan ook over organisatiegrenzen heen en daardoor worden kennis en ervaring op een veel vanzelfsprekender manier gedeeld dan binnen de formele organisatie met al haar verplichte looplijnen.

Nadat zij eerst het verschil tussen de formele en informele organisatie beschreven heeft, zoomt Kramer in op de informele organisatie. Hoe je daar zicht op kunt krijgen – in tegenstelling tot wat andere auteurs beweren is zij ervan overtuigd dat dat wel degelijk mogelijk is – welke rol macht speelt, en wat de toegevoegde waarde is van ‘nomadisch denken’, een concept dat Kramer ontleent aan de filosoof Gilles Deleuze.

De opmerkelijkste hoofdstukken in Kramers boek zijn ongetwijfeld die waarin zij vertelt wat veranderaars van kunstenaars en designers kunnen leren. Kramer constateert dat organisaties vaak met ‘remmende reflexen’ reageren op de vraagstukken van deze tijd.  Die vraagstukken – zij noemt als voorbeeld het verhogen van de kwaliteit van het onderwijs – hebben een aantal specifieke, met elkaar samenhangende kernmerken: ze zijn onbegrensd, complex, dynamisch, en ‘vernetwerkt’. In eerste instantie reageren de organisaties hierop met disfunctionele reflexen, oude manieren die versterkt worden ingezet en de complexiteit van de huidige vraagstukken reduceren. Blijkbaar valt het niet mee om de onduidelijkheid en de bijbehorende risico’s te omarmen en te integreren. Daarom adviseert Kramer te rade te gaan bij kunstenaars en designers. ‘Wat kunstenaars en designers gemeen hebben, is dat ze radicaal openen, grenzen verleggen, en tegelijk doelgericht zijn.’ Organisaties zullen dus hun oude aannames ter discussie moeten willen stellen, meerdere perspectieven onderzoeken en toch uiteindelijk resultaat boeken. Zoals de bestuurders van ROC A12 deden: afscheid nemen van de systeemwereld, de papieren werkelijkheid die tip top in orde was, en de organisatie opnieuw opbouwen maar dan met de leefwereld als uitgangspunt. Dat voorbeeld had uitstekend in Kramers boek gepast.

Wie kritisch leest, bekruipt misschien gaandeweg het gevoel dat Kramer met haar boek hinkt op twee gedachten; eigenlijk zelfs op meer. De metafoor van de olifantenpaadjes wordt al jaren gebruikt om duidelijk te maken dat mensen officiële afspraken en beleid vooral beoordelen vanuit een pragmatisch standpunt: werken ze? Zo niet, dan bedenken ze oplossingen die dat wel doen. Maar daarover gaat het boek niet echt; het woord ‘olifantenpaadjes’ komt ook niet zo heel veel voor. Kramer schrijft vooral over ‘andersom organiseren’: minder (of helemaal niet?) vanuit officiële beleidsafspraken, maar vanuit de bedoeling. Organiseren op een manier die recht doet aan de complexiteit en onbegrensdheid van de grote, hedendaagse vraagstukken. En dan lijkt ze met het laatste hoofdstuk, ‘Nomadisch veranderen: onomkeerbaar experimenteren met de karavaan’, ook nog een bijdrage te willen leveren aan het discours over de meest adequate benadering in de veranderkunde.

Zelf zal zij dit overigens niet zo zien. Voor haar is het boek volkomen logisch opgebouwd: eerst de informele organisatie in het algemeen, dan andere manieren van handelen en een andere manier van denken in het bijzonder. Of het veel uitmaakt? Eerlijk gezegd niet. Olifantenpaadjes blijft een verrassende bijdrage aan alles wat tot nu toe over veranderkunde geschreven is.

An Kramer spreekt op 20 april op het seminar 'Anders organiseren' over de inzichten uit haar boek.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden