Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
De Zinmakers - 'Onderzoekt grote vragen, maar waakt voor grote antwoorden'
1 oktober 2018 | Sylvie van der Haar

In De Zinmakers gaat Ben Kuiken op zoek naar inzichten die kunnen helpen ons staande te houden in de complexe wereld waarin we leven. De subtitel ‘Nieuw organiseren in tijden van complexiteit en onzekerheid’ zou je overigens maar zo op het verkeerde been kunnen zetten.

Je zou een checklist kunnen verwachten, met do’s en don’ts bijvoorbeeld. Of tips en cases. Kortom, zoals een gemiddeld managementboek is opgebouwd. Maar, dan reken je buiten de filosoof die Kuiken is. Kuiken onderzoekt, bevraagt en laat zien, maar geeft geen oordeel, laat staan een antwoord. Of het moet zijn dat hét antwoord, en dé oplossing niet bestaat. Dat klinkt natuurlijk als een open deur van jewelste, maar Kuiken onderbouwt hem met verve.

Om dingen echt anders te kunnen doen, moet je soms eerst anders kijken en anders denken. Oftewel: onderzoeken of een ander denkkader misschien een opening biedt om je uit het moeras te trekken waar je met het oude kader in beland bent, zoals Kuiken het verwoordt. Dit boek biedt dat andere denkkader.

De vele praktijkvoorbeelden over doorgeschoten bureaucratie bij zorg, politie of onderwijs (wie heeft er niet mee te maken?) maken het prettig leesbaar en herkenbaar. ‘Het bureaucratische systeem’ de schuld geven is dan een inkopper. Maar daar blijft Kuiken ver van: hij is wars van kort-door-de-bocht conclusies. Hij laat altijd de andere kant zien. Regels en procedures zijn nuttig en noodzakelijk, maar als je er te veel op vertrouwt, weet je niet meer wat je moet doen als er iets gebeurt waar de regels niet in hadden voorzien. Professionals (en dat is volgens Kuikens definitie iedereen die zijn vak serieus neemt) moeten daarom kunnen improviseren betoogt hij, want naarmate checklists langer worden, neemt de kans op fouten toe.

Kuiken besteedt veel aandacht aan de illusie van maakbaarheid in onze maatschappij, volgens hem een belangrijke denkfout. Want als ‘maakbaarheid’ je overtuiging is, ga je er vanuit dat er voor elk probleem een oplossing is. En als je die niet vindt, heb je dus gefaald.

Dat soort simpele als-dan-logica is aan Kuiken niet besteed. Het complexe karakter van onze samenleving maakt dat je nooit weet wat het effect is van de oplossing die je bedacht hebt. Het zou bijvoorbeeld maar zo kunnen zijn dat jouw oplossing het probleem alleen maar groter maakt, omdat alles met elkaar samenhangt, en je dus niet kunt overzien wat het effect is op het geheel als je aan één touwtje trekt.

Via een heldere uitleg over het verschil tussen complex (er is sprake van interactie en wederzijdse beïnvloeding) en gecompliceerd (ingewikkeld, maar de onderdelen zijn wel ‘los’ te behandelen) betoogt hij dat we complexe problemen te vaak behandelen als gecompliceerd. Met andere woorden: we knippen het op in stukjes en behandelen elk stukje als apart, zelfstandig onderdeel. En dan zou het maar zo kunnen zijn dat de oplossing heel anders uitpakt dan beoogd, omdat we voorbij gaan aan de onderlinge samenhang.

Het meest in de buurt van een ‘how-to’ komt Kuiken met zijn pleidooi voor ‘praktische wijsheid’, ontleend aan Aristoteles. Het gaat dan om weten hoe juist te handelen in een specifieke situatie. Moreel besef en ervaring zijn daarvoor cruciaal. Dat bouw je enerzijds op door empathisch vermogen te ontwikkelen, anderzijds door te experimenteren. In de woorden van Kuiken: we zouden meer moeten ‘pielen en klungelen’. Het tekent Kuikens nuchtere insteek. Hij onderzoekt grote vragen, maar waakt voor grote antwoorden.

Een van zijn conclusies is: ‘we hebben geen controle, wél invloed’. Een beter bewijs dan dit boek had hij daarvoor niet kunnen leveren. Het heeft namelijk alles in zich om hem een invloedrijke stem in het debat over ‘nieuw organiseren’ te worden.

Sylvie van der Haar is trainer/coach en verzorgt workshops, met o.a. managementboeken als inspiratiebron. www.instantes.nl

De zinmakers - Samen verhalen maken
29 mei 2018 | Martine Maes

Is ons leven te complex geworden om te organiseren? Of proberen we veel te complexe zaken te vangen in een net van veronderstelde maakbaarheid? Het korte antwoord is dat complexe vraagstukken niet meer ‘op te lossen’ zijn, we moeten er mee leren omgaan.

Het zijn grote vragen die Ben Kuiken – filosoof van huis uit – in zijn nieuwste boek Zinmakers stelt. Aanzet tot antwoorden vindt de lezer in verhalen. Waar Kuiken doorgaans ook scherpere meningen kan verkondigen, roept hij in dit boek op tot dialoog en samen verhalen maken.

De veranderlijkheid van de regel

In de Griekse oudheid was een regel een loden stok die metselaars op het eiland Lesbos gebruikten om ronde en onregelmatige vormen in een gebouw te meten en als basismaatstaf te herhalen. Aristoteles onderstreept hiermee het belang van billijkheid in de rechtspraak: ‘want waar de zaak zelf onbepaald is, daar is ook de maatstaf onbepaald. (…) Want deze maatstok wijzigt zich naar de vorm van de steen en is veranderlijk (…).’

Dit verhaal geeft inzicht in hoe regels of procedures ooit begonnen zijn: buigzaam en veranderlijk. In de huidige complexe samenleving zien we verstarring. Het gevaar bestaat dat regels een eigen leven gaan leiden, ook voor situaties waar de regel niet voor bedoeld was. Professionals moeten dus kunnen improviseren, net als de metselaars op Lesbos. En niet alleen de professionals, maar de hele zogenaamd maakbaar geachte maatschappij – dat zijn wij allen dus – moeten de loden stok van weleer weten te hanteren. De kern van het betoog van Kuiken is dat we het met elkaar gaan hebben over hoe we eigenlijk met elkaar willen samenleven.

Zinmaken

Wij bepalen in voortdurende interactie hoe we samenleven en hoe dat beter kan. Wij zijn De Zinmakers. Deze titel intrigeert me. Het gaat niet om de bedoeling, een erg populaire term tegenwoordig. Het gaat niet om zingeven. Het gaat om zin en om maken. Juist weg van de maakbaarheid, naar ambachtelijk zin maken.

In het middenstuk van het boek maakt Kuiken de verbinding van zin maken met organiseren. ‘Eigenlijk zijn organisaties een soort ‘zinmaakclubs’. Iedere vorm van organisatie is het antwoord van coöperatieve wezens op de voortdurende verandering’. Op dit punt refereert Kuiken aan enkele theoretici: Karl Weick (sensemaking en organizing), Ralph Stacey (complex adaptieve systemen) en David Snowden (omgaan met complexiteit). Hij onderzoekt wat mensen anders maakt dan alle andere dieren. Waarin verschilt de complexiteit van menselijke samenwerkingsverbanden met natuurlijke organisaties zoals kuddes of zwermen?

Complexiteit

In deze tijd is het essentieel om te begrijpen hoe complexiteit werkt. Kuiken neemt daarin duidelijk stelling: ‘Zolang managers en bestuurders nog de illusie hebben dat ze controle hebben over wat er gebeurt in organisaties en in de samenleving, zullen ze plannen blijven maken en blijven sturen. Ook zij merken natuurlijk wel dat dit niet werkt, maar denken dat dit komt omdat professionals hun plannen niet goed hebben begrepen of uitgevoerd.’

In het laatste deel roept hij op tot het doorbreken van de vicieuze cirkel van maakbaarheid. Stop met het maken van plannen voor complexe vraagstukken. Ga experimenteren. Ontwikkel gezamenlijk de praktische wijsheid die nodig is om de regels te buigen zoals de loden stok. Dat vraagt ook om moreel besef en een kompas. Deze ijkpunten creëren we continu als we in gesprek zijn.

Oproep

Voor wie een klassiek managementboek wenst met lijstjes, voorbeeldaanpakken en ‘goede voorbeelden’, eindigt dit boek heel onbevredigend: dit boek bevat geen illusie van maakbaarheid.

De oproep tot experimenteren in plaats van plannen maken, tot dialoog aangaan en zin maken is niet nieuw. Kuiken gooit een bescheiden steen in de vijver om de maakbaarheidsgedachte te gaan doorbreken. Juist vanwege het ontbreken van grootse pretenties, eindig ik na het lezen in een klein zelfonderzoek. Durf ik eigenlijk het niet-weten toe te laten? En in hoeverre bewandel ik de gulden middenweg om tot praktische wijsheid te komen? Waar sta ik in de spagaat – die ik overal om me heen herken - tussen zelforganisatie en sturing?

En daar start het samen verhalen maken. Ik ga graag in dialoog om in onze complexe samenleving steeds nieuwe verhalen te maken, zonder dé oplossing na te streven. Wie maakt mee?

Martine Maes is Interventiekundige en adviseur bij  Interventures en schrijft deze recensie op persoonlijke titel. Ze is lid van de Orde van organisatiekundigen en –adviseurs (Ooa), www.oaa.nl.

De zinmakers - 'Een toegankelijke inleiding op complexiteit'
9 april 2018 | Nico Jong

Steeds meer realiseren we ons dat de wereld niet maakbaar is en dat plannen en beheersen snel minder effectief worden. De context waarin we leven en werken is vooral complex, dat wil zeggen: ingewikkeld, samenhangend, onzeker en onvoorspelbaar.

Daarom mijden we het concept van complexiteit liever en grijpen we terug op vertrouwde concepten als regelgeving en verantwoording. Als die overheersen, verandert de beroepseer van professionals echter in beroepszeer. Hoog tijd dus voor een andere manier van kijken naar de wereld. Het boek De Zinmakers nodigt daartoe uit.

Ben Kuiken is een fervent pleitbezorger van nieuwe manieren van organiseren. Om het onderzoek voor zijn boek mogelijk te maken, maakte hij daarom succesvol gebruik van crowdfunding. Hij constateert dat we zo langzamerhand wel weten dat de meeste vraagstukken complex zijn, maar dat we ze nog steeds behandelen op een analytische, rationele en lineaire manier, alsof ze gecompliceerd zijn. We knippen het probleem op in stukjes en bedenken afzonderlijke oplossingen. Daarna plakken we de stukken weer aan elkaar en hopen dan dat het probleem is opgelost. Typisch een recept voor een monster van Frankenstein. Complexe vraagstukken zijn ingewikkeld en sociaal van aard, en alles hangt met alles samen. We kunnen complexiteit niet oplossen, hooguit reduceren. Het is onmogelijk voor welk individu dan ook om complexiteit volledig te (be)grijpen. Willen we complexiteit proberen te doorgronden, dan moeten we de wereld door een andere bril leren zien en met veel andere mensen in gesprek gaan. Als we dat goed doen, opent zich een wereld vol mogelijkheden.

Professionals lopen vast in de bureaucratie van de systemen waarin ze werken. Ze zien vanwege de veelheid aan regels en procedures door de bomen het bos niet meer. Ze verliezen de zin in hun werk. Regels zijn eigenlijk om alleen gebruikt te worden als dat noodzakelijk is. Een professional verstaat als geen ander de kunst om de regel zo toe te passen dat hij past in elke situatie. In de huidige bureaucratische systemen is daar echter steeds minder ruimte voor. Alles wordt dichtgeregeld en vastgezet en de professional kan zijn expertise niet meer inzetten. Controlezucht en de nadruk op het voorkomen van fouten zijn uitingen van het sterke geloof in maakbaarheid dat resulteert in angst, wantrouwen en onveiligheid. De samenleving is verslaafd aan maakbaarheid en gelooft dat er voor elk probleem een oplossing bestaat. We zijn gewend geraakt om onafhankelijk en autonoom op te treden en lijken daarbij vergeten te zijn dat we eigenlijk door en door sociale wezens zijn, volledig afhankelijk van anderen. Smartphones en ict technologie maken het grootschalig mogelijk voor mensen om zich met elkaar te verbinden. Het aantal interacties groeit daardoor exponentieel en dat zorgt voor sterk uitdijende afhankelijkheden en dito toenemende complexiteit.

De zinmakers is een toegankelijke inleiding op het fenomeen complexiteit en hoe we daar invloed op kunnen uitoefenen. Het is geschreven voor een breed publiek en kan helpen om dit onderwerp eindelijk hoger op de publieke agenda te krijgen.

Nico Jong is senior adviseur bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden