Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
Ons feilbare denken op het werk - 'Heel veel praktisch toepasbare inzichten'
7 maart 2019 | Martin van Staveren

Een sterke combinatie: Chantal van der Leest studeerde neuropsychologie en maakt als journalist wetenschappelijke informatie toegankelijk voor een breed publiek. Hier is ze met haar boek Ons feilbare denken op het werk volledig in geslaagd.

Dé kernboodschap uit het fascinerende Ons feilbare denken op het werk die iedereen minstens driemaal daags zou moeten toepassen: denk aan je denkfouten.

Psycholoog Daniel Kahneman is breed erkend als founding father van de gedragseconomie. Als eerste psycholoog ooit won hij er in 2002 de Nobelprijs voor de economie mee. Met talloze experimenten heeft hij de afgelopen jaren, vaak met medeonderzoeker en vriend Amos Tversky, aangetoond dat we veel minder rationeel besluiten dan we denken. Sterker nog, ons denken bevat tal van denkfouten, bijvoorbeeld als gevolg van blinde vlekken en zogenaamde cognitieve illusies. Wonderlijk eigenlijk, hoeveel er desondanks nog goed gaat.

Daniel Kahneman’s internationale bestseller Thinking Fast en Slow, in Nederland uitgegeven als Ons Feilbare Denken, bevat tientallen confronterende denkfouten uit het dagelijkse leven. Het is te beschouwen als zijn levenswerk, zijn opus magnum. En zoals het vaak gaat met dergelijke boekwerken, ze zijn niet alleen dik, maar ook niet altijd even toegankelijk. Dit heeft Chantal van der Leest ook geconstateerd en ze heeft het daar niet bij gelaten. Zij is in staat geweest om de bijna 500 pagina’s van het originele werk terug te brengen tot nog geen 150 handzame pagina’s. Het resultaat is een vermakelijk, af en toe confronterend en praktisch boek: Ons feilbare denken op het werk: Betere beslissingen met minder denkfouten.

Eerst even voor de sceptici onder ons, zij die denken behoorlijk intelligent en rationeel te zijn: ja, jullie maken ook denkfouten. Misschien wel meer zelfs dan de gemiddelde mens. Want wat blijkt het geval? Hoe meer je je afzet tegen het idee dat jij óók denkfouten maakt, hoe kwetsbaarder je ervoor wordt. Personen die optimistisch zijn, een goed humeur hebben, zich graag laten leiden door hun intuïtie of het gevoel hebben de situatie goed onder controle te hebben, zij lopen dus nog meer kans om denkfouten te maken.

Intussen is het goed om vast te stellen wat denkfouten eigenlijk zijn. Ik vat ze samen als conclusies die niet samenvallen met de logica op basis van feiten of waarnemingen. Denkfouten zijn er in vele soorten en maten. Zo zijn we bij planningen vaak overoptimistisch door onzekerheden niet mee te nemen, of die zelfs niet eens te zien. Daarom lopen zoveel projecten uit en is het groot nieuws als een groot infra- of ICT-project eens wel binnen de planning wordt opgeleverd. Misschien wel een van de lastigste denkfouten, vanwege ons ego, is die van behaalde successen vooral aan je eigen handelen wijten. En… je mislukkingen als pech bestempelen. Ofwel, de illusie van het maakbaarheidsdenken. Het omgekeerde blijkt vaker het geval te zijn, waardoor geluk dus een grote rol speelt bij succes dan we willen erkennen.

Twee denksystemen die Daniel Kahneman onderscheidt lopen als een rode draad door het boek: systeem 1 en systeem 2. Dit zijn overigens abstracte modellen van ons denken; beide systemen zijn nooit als zodanig in ons brein aangetroffen. Systeem 1 is het snelle intuïtieve denken dat gebruik maakt van associaties en patronen. Met systeem 1 kom je met weinig inspanning snel tot een conclusie, die alleen niet altijd correct blijkt te zijn. Systeem 1 maakt hierbij gebruik van vuistregels, heuristieken, op basis van ervaring. Het is daarbij gevoelig voor emoties en stemmingen. Met enig bewustzijn en dito inspanning kunnen we de snelle en soms foute conclusies van systeem 1 gelukkig tijdig corrigeren met systeem 2. Dit kunnen we als het rationele denken beschouwen en is veel langzamer. Ook kost systeem 2 ons veel meer energie dan systeem 1. Logisch dus, dat we systeem 1 onbewust inzetten voor talloze besluiten die we dagelijks nemen. Voor elk besluit systeem 2 benutten zou je al vroeg op de dag uitgeput doen omvallen. Hier heeft de evolutie ons voor behoed.

Alleen, voor de echt relevante besluiten met impact, die nogal eens zijn omgeven met de nodige onzekerheden, is het zaak om bewust je systeem 2 in te zetten. Dit om foute besluiten tijdig te herkennen en te corrigeren. Dit om bijvoorbeeld vermijdbare vertragingen, extra kosten of zelfs leed te voorkomen. De gerichte inzet van het systeem 2 zou je dus kunnen zien als je hoogst persoonlijke risicobeheersmaatregel. De auteur noemt haar boek dan ook een ‘ode aan de twijfel’, waar ik me volledig in kan vinden. Alles zeker weten blijft immers onmogelijk. Haar advies is om wat meer rekening te houden met de vele onzekere factoren die ons dagelijks omringen, en die systeem 1 o zo graag negeert.

Nog een paar voorbeelden. Vaak denken, of voelen we iets te weten, echter zonder het écht te weten. We kunnen ook maar weinig nauwkeurig voorspellen, ook niet met behulp van droge statistieken. Daar verzinnen we dan gewoon onze eigen verhalen bij. Hierdoor worden bijvoorbeeld kleine kansen van risico’s systematisch overschat. Of grote kansen van risico’s worden onderschat, met alle gevolgen van dien. Ook onze evolutionaire afkeer van verlies speelt ons nog steeds parten, de verliesaversie. Met als gevolg dat we ons zelf eigenlijk tekort doen. Als we ons hele leven ‘op zeker’ spelen laten we immers veel kansen onbenut.

Kortom, Ons feilbare denken op het werk heeft heel veel praktisch toepasbare inzichten te bieden, ook voor besluiten in je privé situatie. Een klein puntje van kritiek vind ik de structuur van het boek. De vele denkfouten komen op mij nogal random over. Ze hadden wellicht wat meer structuur kunnen krijgen, bijvoorbeeld door ze te groeperen op basis van criteria als onzekerheid en voorspellingen. Wellicht domineert nu mijn eigen systeem 1 en zoek ik cognitief gemak in patronen die er helemaal niet zijn. Hoe dan ook, lees Ons feilbare denken op het werk en vooral: pas de vele praktische tips en denkstappen met regelmaat toe. Hoe zou de wereld er uit gaan zien, als we dit allemaal drie maal daags gaan doen?

Dr. Martin van Staveren staat voor anders omgaan met risico’s. Hij adviseert organisaties over realistisch en vernieuwend risicomanagement. Ook is hij kerndocent aan de Executive Masteropleiding Risicomanagement, Universiteit Twente. Hij is de auteur van Risicogestuurd werken in de praktijk en van Risicoleiderschap: Doelgericht omgaan met onzekerheden.

Ons feilbare denken op het werk - 'Een goede weergave'
19 december 2018 | Annemiek Sierhuis

De titel Ons feilbare denken op het werk is een mooie uitnodiging om het boek te gaan lezen. De ondertitel 'betere beslissingen en minder denkfouten' geeft een goed idee van de inhoud.

Voor mij is Ons feilbare denken op het werk een boek met een degelijke onderbouwing en ik vind  het verrassend om bepaalde nieuwe inzichten te lezen. Van andere, mij al bekende, inzichten kan ik waarderen zoals ze in de context worden geplaatst.

Chantal van der Leest is wetenschapsjournalist met opleidingen in de neuropsychologie, journalistiek en gedragscommunicatie. Het is haar eerste boek en ze schrijft eerlijk en zonder poeha.
In het boek worden de termen (denk)systeem 1 en (denk)systeem 2 alsmede WYSIATI veelvuldig gebruikt. De denksystemen, ofwel manieren van denken, zijn benoemd door de psychologen Keih Stanovich en Richard West. Systeem 1 of 'automatisch systeem' wordt het meest gebruikt door mensen; systeem 2 oftewel 'reflectief systeem' wordt dus veel minder gebruikt. Hierover later meer.
De afkorting WYSIATI staat voor 'what you see is all there is'.

Het is een eenvoudig uitgevoerd boek met een nette, eenvoudige lay-out. De tekst draagt het boek en de stof wordt slechts op een paar plaatsen verduidelijkt met een tekening. Foto's zijn niet opgenomen. Er zijn 140 pagina's met ruim twintig kleine hoofdstukken. De schrijfster raadt aan om het boek wel in de gebruikelijke volgorde te lezen, omdat in het begin de theorie wordt toegelicht. Elk klein hoofdstuk sluit af met een alinea 'in de praktijk'; dit is waardevol. De schrijfster heeft veel voorbeelden verweven met werkgerelateerde situaties. Bijvoorbeeld gedrag van managers dat op het eerste oog goed lijkt, maar een averechts effect heeft als je het langs de lat van de twee denksystemen legt.

Elk mens neem ontelbaar veel beslissingen per dag en daarbij is het, volgens schrijfster Van der Leest, fijn dat veel beslissingen via systeem 1 snel gemaakt kunnen worden. Als we dat niet zouden doen, zou elke handeling veel tijd in beslag nemen. Als voorbeeld noemt zij het eten van een cherrytomaat met een vork. Daar denk je als het ware niet meer over na. Als je elk stapje van het eten van die tomaat zou gaan overwegen, dan duurt het minutenlang. Ons brein is dus getraind om heel veel dingen op een soort automatische piloot te doen en dat gaat in vele gevallen goed.
Helaas kan ons brein ook gefopt worden, bewust of onbewust. We maken keuzes op basis van ervaringen uit het verleden met het referentiekader dat we hebben opgebouwd. Dat is niet altijd de juiste bagage om snel goede beslissingen te nemen.

In dit boek worden talloze voorbeelden gegeven waarbij dit mis gaat, ook al hebben de betrokken mensen een normaal intelligentieniveau. Voorbeeld hiervan is het inschatten van tijd bij planningen. De schrijfster zelf geeft toe dat zelfs met haar kennis van dit onderwerp zij de benodigde tijd voor het schrijven van haar boek te krap had ingeschat.

De voorbeelden in dit boek gaan zowel over visuele onderwerpen als tekstuele. Mensen laten zich leiden door hun eigen referentiekader en dat gaat wel eens verkeerd.
Bij mij is een voorbeeld bijgebleven over projecten. De betrokkenen werden gevraagd te schatten hoe groot hun bijdrage was. Het totaal van die percentages komt ruim boven de 100% uit.

Ons feilbare denken op het werk geeft een goede weergave van de (on)ogelijkheden van ons brein. Het boek bevat een goede combinatie van theorie en praktijk. Het maakt gebruik van eerder werk van onder andere de onderzoekers Daniel Kahneman en Richard Thaler. De auteur is hierover eerlijk en weet waarde toe te voegen aan hun onderzoeken.

Annemiek Sierhuis, fotograaf – bedrijfskundige – coach. Ze is de maker van de Creatieve Coachingskaarten.

Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden