Op werkdagen voor 23:00 besteld, morgen in huis Gratis verzending vanaf €20
De regels en de rek - 'Zo ga ik ook van regels houden'
16 augustus 2021 | Martin van Staveren

‘Ik hou van regels', bekent communicatiewetenschapper en sociaal psycholoog Boukje Keijzer in het inleidende hoofdstuk van haar nieuwe boek De regels en de rek. Ze maakt daarbij tegelijkertijd een forse kanttekening: we zijn als samenleving wel doorgeschoten naar die regelkant. De rek is er vaak uit, waardoor regels hun doel voorbijschieten. Denk alleen maar aan de toeslagenaffaire voor kinderopvang.

Alweer zo'n tien jaar terug muntte politicoloog Margo Trappenburg het begrip ‘risico-regelreflex'. Dit is de Pavlov-reactie van politici, bestuurders en managers om na een incident, of soms al bij het publiek worden van een risico, reflexmatig met meer regels te komen. Die regels moeten herhaling van het incident onmogelijk maken, of het vermeende risico in de kiem smoren: de illusie van volledige maakbaarheid. Zo is bijvoorbeeld de ‘Leidraad stranding levende grote walvisachtigen' ontstaan, na het aanspoelen van een levende bultrug op het strand van Texel in 2012. Cabaretier Pieter Derks heeft dit in een onvergetelijke sketch opgevoerd als het Walvisprotocol. Hilarisch en tegelijkertijd geldverslindend. Hoogleraar Thijs Homan verwoordt in zijn boek In control? deze beheerskramp als ‘de zich steeds verder uitdijende lavastroom aan control, beheersing, [...] protocollen en regels.'

Kortom, het is broodnodig om het fenomeen ‘regels' eens uiterst kritisch tegen het licht te houden. Hierbij is het de kunst om niet in gemeenplaatsen te vervallen als ‘schaf die regels toch af'. Boukje Keijzer beheerst deze kunst in haar boek De regels en de rek: Balanceren tussen ruimte en houvast in organisaties. Haar uitgangspunt beschrijft ze als de regel-ruimteparadox. Dit is de situatie waarin ruimte ontstaat, juist doordát er begrenzingen zijn: ‘Heldere kaders bieden rust en duidelijkheid, als context waarbinnen de creativiteit maximaal kan floreren'. Waarbij de auteur er niet voor terugdeinst om die kaders waar nodig bewust en legitiem op te rekken, als daarmee de uiteindelijke bedoeling ervan is gediend. Denk hierbij aan het realiseren van effectiviteit, efficiency of allerlei andersoortige waarden.  

Tussen een inleidend en uitleidend hoofdstuk bevat het boek negen thematische hoofdstukken. Die verklaren bijvoorbeeld de belemmeringen van regeldruk en daarmee de noodzaak voor rek, de grote verschillen tussen allerlei soorten regels en de vaak vermeende relatie tussen regels en recht. Dit laatste voor het juridisch verantwoord oprekken van regels, nogal belangrijk in het huidige compliance-tijdperk. Verhelderend zijn ook de hoofdstukken over redenen om te regelen en zeven strategieën om juist regelruimte te creëren, door te rekken. Elk hoofdstuk biedt vele praktijkvoorbeelden en eindigt met een opdracht, om iets te gaan DOEN met de regels en de rek. 

Wat mij erg aanspreekt is dat Boukje Keijzer nadrukkelijk aangeeft wat jij en wij allemaal zélf aan het ervaren van regeldruk kunnen doen. Bijvoorbeeld door overbekende reacties als ‘dat leidt tot ongelijkheid', ‘dat risico kunnen we niet nemen' of ‘dat gaat ten koste van de kwaliteit' eens serieus te roosteren. Wat blijft er dan van over? Zelf merk ik in de praktijk van vele risico-regels dat managers en professionals nogal eens geneigd zijn in de slachtofferrol te duiken. Dit vanuit de hardnekkige aanname dat zij zelf niets aan de regelrealiteit kunnen doen. Diezelfde praktijk kan ons ook leren dat veel regels helemaal niet te bestaan, die zitten dan op de een of andere manier vastgeroest in ons hoofd. Zo stelt Erik Gerritsen, tot voor kort secretaris-generaal van het ministerie van VWS in het boek dat ‘we leven in een geestelijke gevangenis van aannames. [..] Vaak kan men de regel waar men zich op baseert nergens vinden'. Ook blijken mensen vaak niet te weten dat bepaalde regels allang zijn afgeschaft. Dit is dus een eerste stap: je afvragen of de vermeende regel überhaupt wel bestaat. Om vervolgens het lef te hebben om vanuit de bedoeling van de regel zo nodig de rek ervan op te zoeken. Zo ga ik ook van regels houden.   

Martin van Staveren adviseert, doceert en schrijft over realistisch(er) omgaan met onzekerheden, risico’s én kansen. Hij schreef verschillende boeken, en Iedereen risicoleider: Waarde realiseren én behouden in een onzekere wereld is zijn nieuwste boek.


De regels en de rek - 'Boeiende kost!'
11 augustus 2021 | Rogier van der Wal

Boukje Keijzer heeft een fijn praktisch boek geschreven over hoe je kunt balanceren tussen ruimte en houvast in organisaties. Daarvoor heb je regels nodig én ook rek, het een kan niet zonder het ander.

Keijzer legt in een aantal stappen uit hoe je kunt balanceren tussen ruimte en houvast in organisaties. Ze doet dat met herkenbare cases als illustratie. Elk van de negen hoofdstukken in haar boek eindigt met een aantal opdrachten waarmee je wat je gelezen hebt op je eigen werksituatie kunt toepassen.

De regels en de rek begint op een receptie, waar iemand foto's maakt van de borrelhapjes omdat dat blijkbaar nodig is voor de verantwoording. Keijzer ziet dat en verwondert zich: dat moet toch anders kunnen. Het hele boek is doortrokken van het idee dat je zelf iets aan regeldruk kunt doen, en dat je daar heel lang over kunt blijven praten maar het feitelijk gewoon moet gaan DOEN.

Op zich is er niets mis met regels: ruimte ontstaat juist door begrenzing. Maar de toeslagenaffaire heeft ons geleerd hoe je met regels ook kunt doorslaan. Vandaar dat balans en maat houden essentieel zijn.

Er bestaan veel verschillende soorten regels (in een eerdere publicatie signaleerde Keijzer er veertien), die allemaal hun eigen context met zich meebrengen. Lang niet alle regels hebben trouwens een formele juridische status, dus de consequenties van een overtreding worden vaak gevreesd maar blijken meestal nogal mee te vallen. Als redenen om iets te regelen kun je efficiency (doen we de goede dingen?), effectiviteit (doen we de dingen goed?) en publieke waarden (wat vinden we echt belangrijk?) onderscheiden. Belangrijke toetssteen is wat de bedoeling is van een regel, om te voorkomen dat de systeemwereld de leefwereld wegdrukt.

In de meeste gevallen geldt: waar een wil is, is een weg. Wil je iets mogelijk maken of niet? Als je op zoek bent naar (meer) ruimte, dan biedt dit boek je zeven verschillende rekstrategieën, beginnend bij tijdrekken en eindigend bij wat Keijzer beeldend ‘Pipi Langkousen' noemt: gewoon lak hebben aan de regels, rebelleren of je eigen regels maken. De kunst is vaak om de kernwaarden van de organisatie voor je te laten werken: het boek bevat een handig schema welke rekstrategieën bij welke kernwaarden passen.

In een kort hoofdstuk gaat Keijzer in op de integriteitsaspecten (omdat niet alle rek acceptabel is), om vervolgens door te steken naar de beren op de weg. Dat blijken er vier te zijn: persoonlijke beren, organisatieberen, sturingsberen en relatieberen, ruwweg te verdelen in structuur- en cultuurberen. Je gaat dan toch anders naar die dieren kijken... Heb je die beren eenmaal gelokaliseerd dan kun je op (verantwoorde) berenjacht. Dat is een drietrapsraket: je probeert eerst inzicht te verwerven in wat voor beer het is en hoe gevaarlijk die is. Sommige zijn onschuldige knuffel- of wasberen, maar pas bij grizzlyberen en vooral bruine beren (die vaker voorkomen) moet je je zorgen gaan maken. Vervolgens ga je kijken op wiens weg de beren staan - want soms vraagt het om actie van anderen - en wanneer je ze tegen kunt komen, en daarna pas je de beste verjaagmethode toe.

Dat klinkt allemaal heel plastisch en avontuurlijk, en zo is dit boek ook geschreven: het is boeiende kost! Terecht waarschuwt de auteur ons om naast de beren ook de flamingo's niet te vergeten - staande voor alle mooie dingen onderweg. Keijzer eindigt haar boek met een oproep om los te laten in vertrouwen en om je te realiseren dat jij het verschil kunt maken, maar alleen als je het spelen met regels en rek ook gewoon gaat doen. Bij De regels en de rek hoort een eigen kaartenset + instructieboekje waarmee je alle stappen in een aantal gespreksrondes systematisch kunt doorlopen.

Rogier van der Wal is classicus, filosoof en bestuurskundige en werkt als senior projectleider bij Platform31, een kennis- en netwerkorganisatie in Den Haag. Hij is ook fellow bij de Thorbeckeleerstoel van de Universiteit Leiden.


Populaire producten

    Personen

      Trefwoorden