De adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië, 1845-1914
Politieke sturing en economische betekenis
Paperback NL 2026 1e druk 9789464552232Samenvatting
De samenhang en wisselwerking tussen technologie, politiek en economie is vandaag de dag een uiterst relevant thema. In de negentiende eeuw was de telegrafie een revolutionaire technologie die tijd en ruimte wist te overbruggen, markten ingrijpend transformeerde en nieuwe elektronische publieke ruimten creëerde. In zijn proefschrift onderzoekt Fons Borm de adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië tussen 1845 en 1914, en laat hij zien hoe technologie, politiek en economie in deze periode onlosmakelijk met elkaar verweven raakten.
Aan de hand van uitgebreide gereconstrueerde datareeksen, ruimtelijke zones en ontwikkelingsfasen wordt duidelijk hoe sterk het gebruik van telegrafie varieerde, hoe liberale politieke ingrepen – zoals de Telegraafwet van Thorbecke – en staatsinvesteringen de groei stimuleerden, en hoe telegrafie onderdeel werd van het parlementaire debat, internationale diplomatie en geopolitieke spanningen in zowel Europa als Azië. Borm toont aan dat telegrafie niet alleen een technologische innovatie was, maar ook een politiek instrument voor natie- en staatsvorming, koloniale machtsuitoefening én een economische motor die markten integreerde en nieuwe vormen van bedrijfsorganisatie mogelijk maakte. Met concrete businesscases, variërend van spoorwegen tot koloniale handelshuizen, illustreert het proefschrift hoe de telegrafie onmisbaar werd voor de Nederlandse en Nederlands-Indische economie door ‘business built on telegraph’ en hoe zij fungeerde als een ‘tool of empire’.
De Nederlandse telegrafie in de periode 1845-1914 laat zien dat de adoptie van technologie sterk door politieke en economische factoren kan worden gestuurd. Dat biedt een belangrijke les uit het verleden voor de toekomst van technologische ontwikkeling.
Specificaties
Lezersrecensies
Inhoudsopgave
1.1 Onderwerp en vraagstelling onderzoek 9
1.2 Onderzoeksmethode en bronnen 17
1.3 Leeswijzer: structuur van het manuscript 25
2 omvang en snelheid van de adoptie van de telegrafie 26
2.1 Omvang en snelheid van de adoptie van de telegrafie 26
2.1.1 Totaal: omvang en snelheid met uitsplitsing naar geografische zones 26
2.1.2 Intra-Nederland: omvang en snelheid adoptie 34
2.1.2.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 34
2.1.2.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 36
2.1.2.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 39
2.1.2.4 Vergelijking met continentaal Europa en het Verenigd Koninkrijk 41
2.1.2.5 Samenvatting 41
2.1.3 Intra-Europa: omvang en snelheid adoptie 43
2.1.3.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 43
2.1.3.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 45
2.1.3.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 47
2.1.3.4 Vergelijking met continentaal Europa en het Verenigd Koninkrijk 50
2.1.3.5 Samenvatting 50
2.1.4 Intercontinentaal: geschatte omvang en snelheid adoptie 51
2.1.4.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 51
2.1.4.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 52
2.1.4.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 53
2.1.4.4 Samenvatting 56
2.1.5 Intra-Nederlands-Indië: omvang en snelheid adoptie 56
2.1.5.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 56
2.1.5.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 58
2.1.5.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 60
2.1.5.4 Vergelijking met Brits-Indië 61
2.1.5.5 Samenvatting 63
2.1.6 Intra-Azië: geschatte omvang en snelheid adoptie 63
2.1.6.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 63
2.1.6.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 65
2.1.6.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 65
2.1.6.4 Samenvatting 66
2.1.7 Transitoverkeer: Nederland en Nederlands-Indië 67
2.2 Samenvatting en conclusies 70
3 de politieke formatie van ‘gemeenschap’ 76
3.1 De Rijkstelegraaf 77
3.1.1 De formatie van ‘gemeenschap’ binnen Nederland 77
3.1.1.1 Aanloop en vorming door bestuurlijk besluit in het teken
van handhaving openbare orde 77
3.1.1.2 Vorming door politieke wetgeving in het teken van de
liberale nationale eenheidsstaat 79
3.1.2 De formatie van ‘gemeenschap’ met Europa 90
3.1.2.1 Aanloop en vorming ‘gemeenschap’ met Europa 90
3.1.2.2 Vorming door bilaterale samenwerking: het Verenigd Koninkrijk 97
3.1.2.3 Vorming door multilaterale samenwerking: Pruisen en het
Duitse Keizerrijk 100
3.1.3 De Nederlandse formatie van het ‘wereldtelegraafnet’ 107
3.1.3.1 Aanloop en vorming trans-Indische verbinding voor toegang
tot de koloniale gemeenschap 107
3.1.3.2 Vorming trans-Atlantische verbinding voor toegang tot
de nieuwe wereld 110
3.2 De Gouvernementstelegraaf 114
3.2.1 De formatie van een Europese koloniale ‘gemeenschap’ 114
3.2.1.1 Aanloop en vorming door bestuurlijk besluit in het teken
van koloniaal bestuur 114
3.2.1.2 Vorming door politieke wetgeving van de ‘Indonesische’
gemeenschap 117
3.2.2 De formatie van de ‘gemeenschap’ binnen Azië 119
3.2.2.1 Aanloop en vorming in het teken van koloniale soevereiniteit:
Gouvernementstelegraaf 119
3.2.2.2 Vorming in het teken van koloniale soevereiniteit: DNTG 123
3.3 Samenvatting en conclusies 128
4 de economische betekenis van telegrafie 135
4.1 Het economisch gewicht van telegrafie 136
4.1.1 Het economisch gewicht van telegrafie in Nederland 136
4.1.1.1 BBP en het aandeel van de sub-bedrijfsklasse telegrafie 136
4.1.1.2 Voorraadvorming vast kapitaal en telegrafie 142
4.1.1.3 Voorraadvorming ‘human capital’ door telegrafie 145
4.1.1.4 Groei BBP en telegrafie 152
4.1.2 Het economisch gewicht van telegrafie in Nederlands-Indië 159
4.1.2.1 BBP en het aandeel van de sub-bedrijfsklasse telegrafie 159
4.1.2.2 Voorraadvorming vast kapitaal en telegrafie 162
4.1.2.3 Voorraadvorming ‘human capital’ door telegrafie 163
4.1.2.4 Groei BBP en telegrafie 166
4.2 De economische functie van telegrafie 169
4.2.1 Eigentijdse economische theorievorming 169
4.2.2 Een nieuw economisch informatieregime 173
4.2.2.1 Inleiding referentiemodel informatieregime 173
4.2.2.2 De praktijk bij de HIJSM 176
4.2.2.3 De praktijk bij P.W. Janssen 182
4.2.2.4 De praktijk bij Handelshuis Van Eeghen & Co 189
4.2.2.5 De praktijk bij de Deli Maatschappij 195
4.3 Samenvatting en conclusies 200
5 samenvatting en conclusies 206
5.1 Samenvatting: thema’s in de adoptie van de telegrafie 206
5.2 Conclusie: beantwoording onderzoeksvragen 224
bibliografie 228
Archieven 228
Veelgebruikte websites 231
Periodieken 232
Primaire literatuur 232
Secundaire literatuur 235
research data management 253
Kritische reflectie op gebruikte bronnen 253
Enkele suggesties voor nader onderzoek 262
Dankwoord 265
Summary 266
Curriculum vitae 268
Rubrieken
- advisering
- algemeen management
- coaching en trainen
- communicatie en media
- economie
- financieel management
- inkoop en logistiek
- internet en social media
- it-management / ict
- juridisch
- leiderschap
- marketing
- mens en maatschappij
- non-profit
- ondernemen
- organisatiekunde
- personal finance
- personeelsmanagement
- persoonlijke effectiviteit
- projectmanagement
- psychologie
- reclame en verkoop
- strategisch management
- verandermanagement
- werk en loopbaan
