Complexe maatschappelijke vraagstukken vragen om samenwerking. Dat horen we voortdurend. In de zorg, op de arbeidsmarkt, rond duurzaamheid, veiligheid, mobiliteit of wonen: organisaties moeten over hun grenzen heen kijken en samen oplossingen ontwikkelen.
Dat is correct. Maar er schuilt ook een gevaar in die boodschap. Samenwerking wordt vaak gepresenteerd als dé oplossing, terwijl de belangrijkste vragen meestal niet worden gesteld. Is samenwerking in dit geval wel noodzakelijk? Levert zij daadwerkelijk meerwaarde op? En onder welke voorwaarden kan zij effectief zijn?
In Organisatienetwerken: samen creëren wat alleen niet lukt onderzoeken wij, Patrick Kenis en Bart Cambré, daarom niet alleen waarom organisaties samenwerken, maar vooral wanneer een organisatienetwerk de juiste organisatievorm is en hoe het succesvol kan functioneren.
Samen creëren wat geen organisatie alleen kan
Neem de ambitie om ouderen langer zelfstandig thuis te laten wonen. Geen enkele organisatie kan dat alleen realiseren. Een huisarts niet, een thuiszorgorganisatie niet, een ziekenhuis niet en een gemeente evenmin. Elke partij beschikt over een deel van de benodigde kennis, middelen en bevoegdheden. De gewenste uitkomst ontstaat pas wanneer die bijdragen op elkaar worden afgestemd.
Precies daarvoor bestaan organisatienetwerken: om gezamenlijk iets te realiseren wat geen van de deelnemende organisaties afzonderlijk kan bereiken.
Waarom samenwerking in de praktijk zo moeilijk is
Tegelijkertijd blijkt samenwerken verrassend moeilijk. In de afgelopen jaren zagen we talloze netwerken met betrokken professionals, gemotiveerde bestuurders en een overtuigende gezamenlijke ambitie. Toch kwamen veel van die samenwerkingen moeizaam van de grond of leverden zij minder op dan gehoopt.
De verklaring wordt vaak gezocht binnen het netwerk zelf: te weinig vertrouwen, onvoldoende leiderschap, onduidelijke afspraken of gebrekkige governance. Dat zijn belangrijke factoren. Maar uit ons onderzoek blijkt dat er vaak meer aan de hand is. Organisatienetwerken moeten functioneren in een omgeving die doorgaans niet voor netwerken ontworpen is.
Een zeilboot op treinrails
Netwerken vragen ruimte om te leren, te experimenteren en zich aan te passen. Hun omgeving vraagt juist om voorspelbaarheid, controle, meetbare prestaties en heldere verantwoordingslijnen. Het is alsof we een zeilboot bouwen en die vervolgens vragen om op treinrails te varen. Met de boot is niets mis en met de rails evenmin. Maar ze zijn niet voor elkaar gemaakt.
Hier ontstaat de kernuitdaging van hedendaagse samenwerking. Maatschappelijke waarde moet steeds vaker gezamenlijk worden gecreëerd, terwijl organisaties individueel worden beoordeeld en afgerekend. Niemand kan het vraagstuk alleen oplossen, maar financiers, toezichthouders en bestuurders blijven vaak zoeken naar één verantwoordelijke partij.
De echte managementuitdaging begint ná het besluit om samen te werken
De centrale stelling van dit boek is dat de echte managementuitdaging niet begint vóór samenwerking, maar erna. Het besluit om samen te werken is vaak eenvoudig. Het creëren van de condities waaronder samenwerking duurzaam waarde oplevert, is dat niet.
Daarom staat governance centraal. Niet governance als extra overlegstructuur of nieuwe bestuurslaag, maar governance als het vermogen om de voorwaarden te creëren waaronder zelfstandige organisaties gezamenlijk kunnen blijven handelen. Hoe houd je een gezamenlijke ambitie levend? Hoe organiseer je gedeelde verantwoordelijkheid? Hoe maak je collectieve resultaten zichtbaar? En hoe voorkom je dat verantwoordingsdruk innovatie en leren verdringt?
Niet méér samenwerken, maar beter kiezen wanneer het nodig is
Ons uitgangspunt is daarom bewust niet: hoe kunnen we meer samenwerken?
De betere vraag is: voor welke vraagstukken hebben organisaties elkaar werkelijk nodig, wanneer creëert een organisatienetwerk meerwaarde en hoe richten we dat netwerk zo in dat die meerwaarde daadwerkelijk ontstaat?
Want de kracht van een organisatienetwerk ligt niet in samenwerking op zich. Zij ontstaat wanneer autonome organisaties erin slagen samen te creëren wat alleen niet lukt.
Wanneer is een organisatienetwerk werkelijk de juiste organisatievorm en hoe creëer je de voorwaarden om gezamenlijk duurzame maatschappelijke waarde te realiseren? In Organisatienetwerken laten Patrick Kenis en Bart Cambré zien wat effectieve samenwerking tussen autonome organisaties vraagt. Bestel het boek bij Managementboek en ontdek hoe je samen creëert wat alleen niet lukt.