‘Twijfelen heeft een belangrijke functie en is juist een kracht’

Het idee voor jouw boek ontstond rond jouw afscheidsspeech als directeur bij de Beste Overheidsorganisatie van 2022; WerkSaam Westfriesland. Vertel!

Mijn hele carrière heb ik de twijfel of ik het wel goed doe altijd bij mezelf gehouden. Tijdens mijn afscheidsspeech deelde ik dat ik tijdens al die jaren als manager thuis steevast zei: ‘Vandaag of morgen val ik door de mand.’ Iedereen verrast, want niemand had het aan mij gemerkt. Veel mensen die mijn speech gehoord hadden, juichten het toe dat ik dit onderwerp bespreekbaar maakte, en velen herkenden zich in deze angst om ontmaskerd te worden. Zo werd het zaadje geplant voor Vandaag of morgen val ik door de mand; over hoe je ondanks of eigenlijk dankzij voortdurende twijfel toch je weg kunt vinden en succesvol kunt zijn.

Eenmaal aan het schrijven ontdekte ik, door allerlei situaties te beschrijven en daarop te reflecteren, dat twijfelen juist een kracht is. Ik schrijf het ook in mijn boek: voortgang komt voort uit twijfelen. Daardoor ga je nog meer informatie zoeken, meer mogelijkheden afwegen, er met anderen over sparren en het bij meerdere mensen toetsen. Twijfel je niet, dan vergroot je het risico dat het niet het juiste besluit is.

In het boek omschrijf je de zorg om door de mand te vallen ook als het imposter syndroom…

Pas rond mijn pensioen las ik hierover, ben ik erin gedoken en erachter gekomen dat het blijkbaar zo’n veelvoorkomend fenomeen is dat er in de psychologie al in de jaren zeventig een naam aan is gegeven door de klinisch psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes. Zij merkten dat veel succesvolle mensen hun succes afdoen als toeval.

Mensen met faalangst denken tien keer na voordat ze ja zeggen, en vaak durven ze niet omdat de drempel te hoog is door de angst om te falen. Ik heb die angst niet vooraf, maar gaandeweg het proces ontstaat de twijfel en de zorg of ik het wel goed doe. Ik hoop mensen te laten beseffen dat precies deze twijfel jou uiteindelijk juist helpt om dit proces goed te doorlopen. Zo maak je de twijfel draaglijk, want je weet dat dit een belangrijke functie heeft, waardoor het niet omslaat naar een verlammende angst. Dan wordt de twijfel, samen met jouw levenservaring en je boerenverstand, jouw kompas.

Was het voor jou een eyeopener dat je niet de enige bent die hier last van heeft?

Zeker, zowel mannen als vrouwen kampen hiermee, dus mijn boek is voor beide geschreven. Voor mensen die nu al leidinggeven, én voor degenen die dat ambiëren, maar dit wellicht door twijfel en zorg niet durven. Weet dat je altijd nog je morele kompas, je boerenverstand en je levenservaring hebt. Hoe jong je ook bent. Van gescheiden ouders tot een pestverleden; dit is allemaal ervaring die je kunt omzetten in een bepaalde kracht voor jezelf. Dit ontwikkelt ook je morele kompas, je zintuigen voor bepaalde situaties. Niet alleen je studie.

Die studie is precies zo’n factor die ervoor kan zorgen dat jij jezelf aanpraat: straks val ik door de mand, want ik heb geen passende studie. Net als dat ik mezelf aanpraatte: ik snap niks van cijfers, ik heb die kennis niet. Hoe kon ik dan een begroting of jaarrekening doorgronden? Hoe kon ik sturingsmateriaal goed begrijpen?’

Je omschrijft ook diverse wat-als-scenario’s waarin jouw interne twijfel duidelijk naar voren komt. Wat helpt om die twijfel nu te stillen?

Het besef dat je de wereld eigenlijk altijd in drieën kunt verdelen. Lukt iets en boek je resultaat? Dan heb je stappen gezet en iets bereikt, en ben je een megaervaring rijker. Is het resultaat net aan goed genoeg? Dan heb je de tent draaiende gehouden en erger voorkomen.

En lukt iets helemaal niet? Dan ben je toch een ervaring rijker. Dus als je vanuit je managementrol bijvoorbeeld denkt: wat als dit project mislukt? Weet dan dat als de resultaten anders zijn dan verwacht, je dat ook kunt omschrijven als: kennelijk was de tijd er nog niet rijp voor, maar je hebt het in ieder geval alvast geprobeerd. En in het ergste geval doe je zelf een stap terug. Maar hoe dan ook: je hebt je nek uitgestoken, je hebt geleerd en jezelf ontwikkeld.

Over fouten gesproken; je deelt ook een moment waarbij een werknemer schoorvoetend bij je aanklopt om te melden dat iets niet goed is gegaan. Vervolgens is hij verbaasd en dankbaar dat je niet boos op hem wordt…

Als manager draag jij de verantwoordelijkheid, ook als het misgaat. Dat betekent ook dat je iemand de ruimte moet geven om een fout te herstellen. En dat kun je alleen maar doen als je hem in de luwte houdt en zelf de eindverantwoordelijkheid draagt. Dit doet even pijn. Maar het doet nog meer pijn als je zegt: ‘Ik kon er niks aan doen, want ik ben verkeerd voorgelicht.’ Iets wat ik vaak bij organisaties in crisis of binnen de politiek zie.

Door iets af te schuiven op anderen creëer je geen veilige situatie waarin het direct wordt gedeeld als er iets misgaat of mis dreigt te gaan. Terwijl dat ontzettend belangrijk is, want hoe aanspreekbaar je ook bent voor jouw team, je blijft voor heel veel mensen toch de manager of directeur en hebt daardoor altijd te maken met machtsverschil. Daarom hamer ik er ook op dat communicatie zo belangrijk is. Als je niet goed communiceert, gaan mensen iets anders invullen, alleen maar omdat jij de baas bent.’

Een inspirerend moment waarbij communiceren en vooral je uitspreken heel waardevol bleek, is als de ombudsman op bezoek komt na zijn negatieve rapport over het UWV.

Klopt, dit was tijdens de managementtop toen de toenmalige ombudsman – de inmiddels overleden Alex Brenninkmeijer – zijn rapport kwam toelichten en vertelde hoe verkeerd de UWV-medewerker met de burger omgaat. Natuurlijk zijn er situaties waar het misgaat, en die ziet de Ombudsman. Maar ondertussen krijgen medewerkers van uitvoeringsorganisaties met de jaren steeds meer bagger over zich heen. Denk aan scheldpartijen, digitale en fysieke bedreigingen. Daarnaast zijn er ook veel tevreden klanten, die heel blij zijn en van wie ze complimenten krijgen. Dat ziet de ombudsman alleen nooit. Dat is het lot van een uitvoeringsorganisatie.

Hoewel ik het doodeng vond om voor een man of honderd in de zaal mijn punt te maken, heb ik dat toch gedaan. De ombudsman pikte het ontzettend goed op en is daarna zelfs bij ons op bezoek geweest. Speciaal hiervoor maakten we een witboek met complimenten en een zwartboek met bedreigingen. Het opende zijn ogen voor de andere kant van de medaille. En het gaf de medewerkers waardering voor het feit dat ze altijd klaarstaan voor de burger, hoe naar deze ook kan doen. Voor mij een waardevolle les om te blijven luisteren naar mijn intuïtie.

Wat hoop je voor de toekomst?

Ik hoop met mijn boek jong en oud te laten beseffen dat twijfel een kracht is. Hopelijk helpt dit te relativeren, zodat twijfel en de zorg om door de mand te vallen uiteindelijk minder vaak tot een burn-out leiden. Niet gek als je ziet hoeveel ballen we tegenwoordig hoog moeten houden.

Je mag fouten maken, je mag twijfelen, je mag bang zijn, dat hoort er allemaal bij. En als je dit soort twijfels en angsten deelt, dan wordt die interne druk misschien wat minder, waardoor jij je hopelijk ook goed blijft voelen. Dus wees er open over. Twijfel is een kracht!