Shibui is lastig te omschrijven. De meest compacte definitie is, en ik citeer: ‘Het hebben van een ingetogen, subtiele en onopvallende schoonheid die in de loop van de tijd tevoorschijn komt’.
De ondertitel van het boek zegt het nog korter: De Japanse kunst om schoonheid te zien in het ouder worden.
De schoonheid en wijsheid van ouder worden
Bij het verstrijken van de tijd leer je de diepere wijsheid van het bevrijd zijn van andermans verwachtingen. In mijn woorden: het ‘moeten’ wordt ‘zijn’. En in de Japanse cultuur worden ouderen wellicht juist daarom met respect en eerbied behandeld, meer dan in westerse culturen vaak het geval is.
In plaats van met plastische chirurgie en allerlei smeersels de tekenen van ouderdom te trachten te verdoezelen, worden grijze haren en rimpels juist gewaardeerd. Ook is eigenwaarde niet langer afhankelijk van oordelen van anderen.
Een misvatting is dat het creatieve vermogen afneemt met het ouder worden. Shibui weerspreekt dat: creativiteit kan juist met de tijd opbloeien. En er ontstaat een ander besef van rijkdom en overvloed.
38 filosofische beschouwingen over zes thema’s
Het boek is een aaneenschakeling van 38 korte filosofische beschouwingen, verdeeld over zes thema’s. Ik noem ze alle zes en typeer ter illustratie telkens één beschouwing. De thema’s worden alle aangeduid met een Japans woord en de Nederlandse vertaling daarvan.
Sabi / Schoonheid. Rimpels lezen. Aan de rimpels in een gezicht kun je aflezen hoeveel die persoon heeft geleden, of vaak kwaad is geweest. En kraaienpootjes zijn het bewijs van veel gelach en een rijk leven.
Kenkō / Gezondheid. Vitaliteit. Gezondheid komt net als schoonheid van binnenuit en wordt sterker door meer tijd en aandacht.
Mokuteki / Doel. Witte afgunst. De ‘zwarte’, knagende, verbitterde afgunst van de jeugd wordt ‘witte’ afgunst in het verlangen naar kwaliteiten die we waarderen in anderen. Bij het ouder worden komen we daardoor dichter bij onze diepste verlangens.
Tomi / Rijkdom. Willen wat ik heb. Shibui lijkt hier op wat de oude Griekse filosofen ons al voorhielden: rijkdom en tevreden zijn ontstaan door minder te wensen. En meer te waarderen wat we hebben.
Tsunagari / Verbinding. Respect voor ouderen. Respect is in Japan geen opgelegde norm, maar zit in de haarvaten van de maatschappij. Zelfs stoere leden van de Yakuza-bende helpen ouderen met hun bagage. Met veel bravoure, dat wel.
Owari / Het einde. Sterven. We gaan allemaal dood, dat weten we. Maar we beseffen vaak niet dat schoonheid ligt in het accepteren van het natuurlijke ritme van ons bestaan, inclusief het onontkoombare einde.
Japanse begrippen en illustraties
In de teksten komen, behalve de zojuist genoemde, veel Japanse woorden voor. Het is daarom wel zo handig dat het boek afsluit met een alfabetische woordenlijst van Japanse begrippen.
Shibui van Sanae Ishida is een mooi vormgegeven en uitgevoerd boekwerk, geïllustreerd met originele aquareltekeningen van haar hand tussen de filosofische beschouwingen door. En ook mooi geïllustreerde uitweidingen over bijvoorbeeld Japanse theesoorten of Japanse kruiden en genezingsmethoden.
Een boek om rustig tot je te nemen
Het boek is niet echt geschikt om in één keer uit te lezen. Meer voor op het nachtkastje en er ’s avonds voor het slapen gaan één of meer te lezen. En ’s ochtends na het wakker worden diezelfde beschouwing(en) nog een keer. Zo komen die diepzinnige Japanse beschouwingen waarschijnlijk nog beter tot hun recht.