Regime Change onderzoekt hoe tijdens het eerste deel van de tweede termijn van de regering-Trump een democratisch systeem van binnenuit kan veranderen, door de manier waarop politieke macht wordt georganiseerd en uitgeoefend. Eerst impliciet, tegenwoordig veel explicieter.
Het is een zeer actueel boek, en inmiddels een enorme hit. Binnen een maand werden meer dan 500.000 exemplaren verkocht en het stond meerdere weken bovenaan de non-fictiebestsellerlijst van The New York Times. Dat zegt natuurlijk weinig over de kwaliteit, wel iets over de maatschappelijke impact.
Onderzoeksjournalistiek
Haberman en Swan hebben als onderzoeksjournalisten wat mij betreft een zeer knap staaltje werk geleverd. En gedurfd ook, in een tijd dat alles wat er in de Amerikaanse journalistiek geschreven wordt nauwlettend onder het vergrootglas ligt bij de machthebbers.
Op basis van een enorme hoeveelheid bronnen (ruim duizend interviews volgens de auteurs) laten ze zien hoe met name Amerikaanse instituties onder druk kwamen te staan door een presidentschap dat steeds persoonlijker en minder institutioneel werd. Ze schetsen een zeer gedetailleerd beeld van de machtsuitoefening in Washington op dit moment.
analyse van leiderschap en machtsuitoefening
Tijdens het lezen moest ik geregeld denken aan het Griekse begrip hubris: overmoed, macht en de overtuiging dat normale regels niet langer gelden. Daarmee positioneert het boek zich vooral als een analyse van leiderschap en machtsuitoefening, en niet alleen als een politieke reconstructie.
Ik las in een andere recensie dat het boek een verzameling ‘scoops’ is, noem het een reeks verrassende onthullingen. Daarmee doe je het boek, denk ik, tekort. Juist de samenhang tussen die onthullingen maakt zichtbaar welk onthutsende patroon de auteurs blootleggen.
Vier delen over macht, vergelding en persoonlijk gewin
De journalisten knippen het boek op in vier delen:
I Wervelwind – de hoge snelheid waarmee Trump na zijn terugkeer besluiten neemt, instituties naar zijn hand zet en bestaande grenzen oprekt.
II Vergelding – het gebruik van presidentiële en juridische macht tegen vermeende tegenstanders en mensen die hem eerder hebben tegengewerkt.
III De vijand in ons midden – de binnenlandse vijanden die Trump aanwijst, zoals migranten, politieke opponenten, ambtenaren, media en delen van de gevestigde orde.
IV Plundering – de vermenging van het presidentschap met persoonlijk, politiek en financieel gewin en de manier waarop macht wordt benut om bondgenoten te bevoordelen.
Goed gekozen, deze indeling. Stel dat het boek was begonnen met beschuldigingen van zelfverrijking of machtsmisbruik, dan zouden veel lezers dat als een politieke stellingname kunnen ervaren en afhaken. Door eerst de feiten, vervolgens de patronen, daarna de onderliggende logica en pas aan het einde de bredere conclusie te presenteren, bouwen Haberman en Swan hun betoog geleidelijk en zeer overtuigend op, zodat ook de doorgewinterde Trump-aanhanger het boek waarschijnlijk niet meteen terzijde schuift.
Vergelding als motief voor machtsuitoefening
Juist deel II Vergelding bleef mij het meest bij. In dit deel verschuift de aandacht van beleid naar de onderliggende motieven van Trump. ‘Ik ben jullie vergelding’, zei Trump in 2023 hardop. In zijn tweede termijn brengt hij dit daadwerkelijk in de praktijk. Je leest bijvoorbeeld hoe advocatenkantoren die tijdens Trumps eerste termijn betrokken waren bij onderzoeken of procedures tegen hem, in zijn tweede termijn doelwit werden van presidentiële maatregelen. Zo kregen kantoren te maken met executive orders of presidentiële memo’s waarbij onder meer veiligheidsmachtigingen werden ingetrokken, de toegang tot federale gebouwen werd beperkt, federale opdrachten onder druk kwamen te staan en cliënten indirect werden ontmoedigd om met deze kantoren zaken te doen.
Een sterk Amerikaans perspectief
Wat ik minder aan het boek vind? Niet zo veel. Misschien een paar schrijffoutjes; volgens mij is het boek in alle haast op de markt gebracht om de actualiteit ervan te garanderen. Daarnaast blijft het perspectief sterk Amerikaans. Europa komt met name in beeld voor zover het onderdeel is van Trumps agenda. Hoe Europese bondgenoten reageren op veranderingen binnen de NAVO, de steun aan Oekraïne of de Amerikaanse koerswijziging, blijft grotendeels onbesproken. Voor mij als Europese lezer voelt dat als een gemiste kans. Al is het niet vreemd dat het weinig aandacht krijgt: Haberman en Swan schrijven in de basis immers een boek over de Amerikaanse presidentiële macht, niet over de geopolitieke gevolgen ervan.
Ten slotte kan worden aangevoerd dat beide auteurs al jarenlang zeer kritisch over Trump berichten. Ze werken voor The New York Times en staan bekend om hun diepgravende verslaggeving over zijn presidentschap. Die achtergrond, samen met de titel Regime Change, kan lezers het gevoel geven dat hun conclusies vaststonden, al voordat hun boek het daglicht zag.
Hoe systeemverandering stap voor stap ontstaat
De belangrijkste reden om Regime Change te lezen? Dat is wat mij betreft dat het laat zien hoe grote systeemveranderingen zelden in een klap plaatsvinden. Ze ontstaan stap voor stap, via ogenschijnlijk losse besluiten die pas achteraf een patroon blijken te vormen. Juist dat maakt het boek erg interessant en ook wel beangstigend. Het doet me denken aan de uitholling van het Duitse overheidssysteem midden jaren dertig van de voorgaande eeuw.
Al met al leert dit boek je niet alleen anders kijken naar de verstrekkende veranderingen in de Amerikaanse politiek. Je kunt dit perspectief ook benutten in hoe je kijkt naar macht, loyaliteit en groepsdynamiek in organisaties en andere sociale systemen.