Even dacht ik dat dit boek misschien niet voor mij was bedoeld. Als vrouw sprak de titel mij nou niet direct aan. Ambtenaren met ambitie was wat mij betreft een betere keuze geweest. Maar daar houdt mijn kritiek dan ook meteen op. Want dit is een geweldig boek!
Onderwerpen die ertoe doen
Na 25 jaar in de commerciële IT te hebben gewerkt, ben ik nu ruim zes jaar rijksambtenaar bij een uitvoeringsorganisatie. Het leuke is dat je meer impact kunt maken. Het draait niet om groei, winst of aandeelhouders, maar het gaat over maatschappelijke vraagstukken die je dagelijks in de krant tegenkomt: circulaire economie, energiebesparing voor bedrijven, waterstofprojecten, wind op zee. Onderwerpen die ertoe doen.
Maar wat een traagheid. Wat een besluiteloosheid. En die neiging om te duiken in plaats van te handelen. Liever nog een jaar doormodderen met een kansloos, langlopend IT-project dan het lef tonen om te stoppen. Gaat het om gezichtsverlies? Imagoschade? Angst voor carrièreconsequenties?
Een overheidssysteem dat falen probeert te vermijden
Tiessens legt uit dat het Nederlandse overheidssysteem geoptimaliseerd is om falen te vermijden. En dus niet om succes te boeken. Een directeur met een IT-project dat volledig ontspoort? Exit directeur. Krantenkoppen. Kamervragen. Maar een directeur die tien jaar lang niet faalt? Die vindt in het ABD-circuit (de Algemene Bestuursdienst) een mooie nieuwe functie bij een grotere uitvoeringsorganisatie, of op een ministerie.
Het resultaat is een cultuur van ‘veilige stagnatie’. Deze cultuur vormt de zogenaamde kleilaag. Een moeilijk doordringbare laag die tussen dat goede idee en de realisatie zit. Ik zie het in mijn omgeving en Tiessens laat ons talloze voorbeelden zien bij gemeentes, in de zorg en in de woningbouw. Zo duurt een woningbouwproject in Nederland gemiddeld zeven tot tien jaar en een nieuwe school oprichten wel vijf jaar.
New Public Management en de Audit Society
In de jaren 80 kwam het New Public Management op, dat zei dat de publieke dienstverlening zakelijker, efficiënter en meetbaarder moest worden. Behandel de overheid als een bedrijf: meet prestaties, stel targets en controleer of professionals doen wat ze beloven.
Er kwamen audits, KPI’s, kwaliteitscertificaten, verantwoordingsrapporten, etc. Het was de opkomst van de Audit Society: een maatschappij waarin controle tot ritueel is verheven. Helaas leidde dat tot minder vertrouwen en leidde minder autonomie niet tot meer kwaliteit. En meer regels leidden tot nog minder autonomie.
Word een systeemhacker
Wat kunnen we hiertegen doen? Hoe neem ik als publieke professional effectief verantwoordelijkheid? Systemen veranderen niet doordat we ze begrijpen. Je kunt het systeem niet verslaan door er met kracht tegenin te gaan. Systemen veranderen wanneer mensen anders gaan handelen. En dat kun je doen door een ‘systeemhacker’ te worden.
Nou denk je bij een hacker misschien aan een cybercrimineel, een rebel of een activist, maar dat bedoelt Tiessens hier niet. Want deze systeemhacker is een vakman en iemand die het systeem goed genoeg begrijpt om de speelruimte te vinden die er is. Maar die niemand ziet of durft te gebruiken.
Het gaat om het bespelen (in plaats van bedienen) van het systeem. En dan hebben we het niet over nog betere plannen, meer procedures of strakkere processen. De hacker weet dat de meeste procedures niet zo lang duren omdat ze ingewikkeld zijn, maar omdat niemand het conflict durft aan te gaan. Bezwaren worden niet ingediend omdat mensen het oneens zijn met het plan. Ze worden ingediend omdat mensen zich niet gehoord voelen. En dat kun je oplossen voordat de procedure begint.
Vijf versnellers om de kleilaag te doorbreken
Tiessens geeft de lezer een gereedschapskist met vijf versnellers die – in zijn eigen woorden – de kleilaag kunnen veranderen in een lanceerplatform. De vijf versnellers (waaronder psychologische veiligheid en teamwork) zijn misschien niet nieuw, maar bieden wel een krachtige gereedschapskist.
Twaalf systeemhacks voor publieke professionals
In het laatste hoofdstuk deelt Tiessens nog twaalf systeemhacks die je helpen om de speelruimte binnen de regels van het systeem te herkennen en te benutten. Er zit er een bij voor de lezer met lef, een die de minste moeite kost en het meeste oplevert en dan hack 5 die mij het meest aanspreekt en die ik zeker ga toepassen: waar staat dat?
Onderzoek naar regeldruk bij gemeentes laat zien dat een deel van de procedures die ambtenaren als verplicht ervaren, niet te herleiden is tot wetgeving. Het blijkt een aanname, een gewoonte of een ongeschreven regel te zijn.
Concrete hulpmiddelen om als ambtenaar impact te maken
Ambtenaren met ballen leest lekker vlot, staat vol interessante en relevante voorbeelden en zorgt voor veel herkenning. Met de versnellers en de systeemhacks geeft Tiessens je concrete hulpmiddelen om mee aan de slag te gaan.
En als je meer wilt, kun je je aansluiten bij zijn community van professionals die samen uitzoeken hoe de kleilaag te omzeilen (www.versnellersclub.nl).
Je carrière is te kort voor slechte projecten, schrijft Tiessens. Precies. En zijn boek en community leveren een mooie, leerzame bijdrage om die te voorkomen en je werk als ambtenaar een beetje leuker en effectiever te maken.