We zijn gewend geraakt aan de uniforme kloktijd. Maar voordat klokken en horloges ons vertelden hoe laat het was, lazen mensen de tijd af aan de wereld om hen heen. Kunstenaar en curator Cathy Haynes onderzoekt hoe vogelgezang, bloemen, schaduwen, schemering en sterren het verstrijken van de tijd zichtbaar en hoorbaar maken. Haar zoektocht gaat daarmee uiteindelijk over meer dan tijd. Ze ontdekt hoeveel er te zien is wanneer je de klok even vergeet en opnieuw aandacht schenkt aan je omgeving.
Gebeurtenissen van de dag als natuurlijke tijdsaanduiding
Haynes komt uit een familie van boeren. Hoewel haar overleden vader liever vertrouwde op de weerberichten en de klok, gebruikte ook hij allerlei signalen van het landschap. Zo reist haar vader mee in haar zoektocht naar het duiden van de tijd. Haynes begint bij planten en kijkt hoe madeliefjes zich openen aan het begin van de dag. Een bepaalde paardenbloem sluit exact tijdens lunchtijd. Planten reageren op gebeurtenissen. Het bracht botanici op het idee om een plantenklok te bouwen in de hortus in Bern. Dat was een interessante exercitie, maar moeilijker dan gedacht.
Vogels luiden het begin van de dag in met het gezang van de roodborst en anderen. Ze toont ook andere, vreemdere signalen. Zo kun je aan de pupil van een schaap zien dat de schemering is begonnen. Tijd is in deze voorbeelden geen abstract getal, maar een gebeurtenis in de levende wereld.
Zonlicht en schemering als markeringen van tijd
Landschapselementen kunnen ook een markering van de tijd vormen. Bijvoorbeeld als de zon op een bepaald moment van het jaar op een bepaalde plek over de heuvel komt. In het nieuwbouwstadje Milton Keynes zit zelfs een vleugje Stonehenge. De centrale as in het rastervormige stadsontwerp viel bijna precies samen met de baan van de opkomende zon rond de zomerzonnewende. De architect hoefde het maar een paar graden te draaien voor het ontwerp van de Midsummer Boulevard.
Haynes ervaart een moment van ontzag als ze door een tunnel onder een viaduct bijna verblind wordt door het gele licht van de zon. Ook de schemering zit vol met tijdsmomenten. Kleuren vervagen doordat de lichtgevoelige staafjes in onze ogen hun werk niet meer kunnen doen. De blauwtinten en wegvallende kleuren geven informatie over het tijdsverloop. Voor wie in de natuur leeft, is het moment waarop je je boek niet meer kan lezen een duidelijke overgang naar een ander moment in de avond.
Tijd en ritme zonder klok
Tijdens de covidpandemie was er voor het bepalen van de duur van het handenwassen een ezelsbruggetje: als je twee keer ‘Happy birthday’ zong, dan waren je handen schoon. In Schotland zingen de vrouwen traditionele liederen tijdens het vilten van de geweven tweedstof. Dat is zwaar werk en het moet goed gebeuren, anders is de stof niet wind- en waterdicht. Er is een bepaald aantal liederen nodig om vast te stellen of het goed is gebeurd. Het lied organiseert het ritme en zorgt voor samenhorigheid onder de vrouwen. Arbeid, ritme en zang zijn op elkaar afgestemd. Tijd wordt hier niet door een klok opgelegd, maar gezamenlijk gemaakt en beleefd.
Maan en sterren als eeuwenoude tijdgevers
De maan is van oudsher een tijdgever. In de islamitische traditie is het belangrijk om het begin van de nieuwe maan vast te stellen voor het begin van de kalender. Dat is niet eenvoudig in Engeland, waar het vaak bewolkt is. Haynes is in contact met een groep die het duiden van de nieuwe maan levend probeert te houden. Het ontroert oudere moslims die zelf als kind op het dak in hun dorp hadden gezeten om de nieuwe maan te zien.
Haynes heeft zich ook aangesloten bij een clubje amateursterrenwachters in Londen. Ze had nooit gedacht dat je in het felverlichte Londen sterren kon zien, maar in Regent’s Park zijn de condities redelijk goed. Het blijkt nog niet eenvoudig om door een telescoop sterrenstelsels te kunnen onderscheiden. Maar Haynes zet door en ook zonder telescoop let ze op de sterrenbeelden als ze ’s avonds door de stad loopt.
Oplettendheid verandert onze beleving van tijd
Deze reis op zoek naar signalen van tijd heeft meer met Haynes gedaan dan ze aanvankelijk had gedacht. Waar ze voorheen gehaast door de dag heen ging en constant op de klok keek, neemt ze nu de tijd om haar omgeving waar te nemen. Haar eigen aandacht heeft zich opnieuw gevormd doordat ze met andere ogen kijkt naar planten, schaduwen, lichtinvallen en de nachtelijke hemel. Tijd heeft voor haar meer betekenis gekregen. Het heeft haar ook dichter bij het plattelandsleven van haar ouders gebracht.
Zo doet ze een bijzondere ontdekking. De boog met hoefijzers en andere ornamenten op de boerderij van haar ouders staat precies op de zon op een midzomerdag. Na het lezen van dit boek ben ik zelf ook nauwlettender naar het veranderende nazomerlicht gaan kijken. Dat is een grote verdienste van The Fullness of Time. Haynes leert je niet hoe je zonder horloge precies kunt vaststellen hoe laat het is. Ze maakt je opmerkzaam op alle manieren waarop de wereld voortdurend laat zien dat de tijd verstrijkt. Wie minder op de klok kijkt, ontdekt misschien niet minder tijd, maar juist meer.