Peter Schmeitz houdt onze individualistische westerse samenleving een filosofische spiegel voor in Oude wijsheid voor actuele uitdagingen. Tegenover het denken vanuit het afgescheiden ik plaatst hij een levensvisie waarin verbondenheid en verantwoordelijkheid voor het geheel centraal staan.
Door de verschillende onderwerpen die hij in de essays behandelt, loopt steeds dezelfde gedachte: veel actuele problemen ontstaan doordat we onszelf als afzonderlijke individuen zijn gaan zien. Schmeitz zoekt het alternatief in een filosofie van eenheid, waarin persoonlijke ontwikkeling en verantwoordelijkheid voor het geheel niet van elkaar te scheiden zijn.
Regeren vanuit wijsheid: Plato en de rechtvaardige samenleving
In Plato's visie op een rechtvaardige samenleving regeren de wijsten onder ons. Filosofen, mensen met inzicht in de samenhang der dingen. In het waartoe, waarom en hoe van het leven. Wijsheid komt van binnenuit. Plato had weinig vertrouwen in de democratie, waarin volgens hem zelfzucht en allerlei vormen van eigenbelang konden gaan overheersen boven het algemeen belang.
In diverse essays werkt Schmeitz Plato's concept van wijsheid uit als basis voor een rechtvaardige samenleving en een gebalanceerd leven. De essays kun je lezen als een oproep tot zelfreflectie. De vier deugden van Plato – wijsheid, moed, gematigdheid en rechtvaardigheid – vormen daarin het houvast dat helpt om te leren leven vanuit je idealen en minder gehoor te geven aan uiterlijke en persoonlijke doelen.
Karma in bestuur: duurzaamheid en verantwoordelijkheid
Schmeitz behandelt essentiële bestuurlijke vraagstukken zoals de verduurzaming van het economische systeem. Hij heeft het over groene groei versus ontgroeien. Vanuit een filosofische bespiegeling op het kapitalistische systeem komt hij uit bij eenheid als alternatief denkconcept: het besef dat wij als mensen onderdeel zijn van het natuurlijke ecosysteem.
Als we er zo naar kijken, kunnen we tot ander, duurzamer gedrag komen. In Schmeitz' interpretatie betekent karma dat je met je vrije wil je eigen toekomst mede vormgeeft, maar tegelijkertijd medeverantwoordelijk bent voor het geheel. Als het leven een spiegel van jezelf is, dan kunnen we maar beter de mouwen opstropen en het goede voorbeeld geven.
Uit de grot ontsnappen: van individueel denken naar verbondenheid
Een echte Plato-klassieker is de grotbespiegeling, waarin Plato het onderscheid maakt tussen de waarneembare wereld en de kenbare wereld. Dat laatste is de wereld van het denken en van de idealen. Voor Schmeitz verwijst die kenbare wereld naar het oneindige, naar het hoogste beeld dat wij ons kunnen vormen. Het is daarmee een aansporing om je inzicht in de harmonische eenheid achter het uiterlijke leven te verdiepen.
Volgens Schmeitz is het onze opgave om het hogere, op eenheid gerichte denken te ontwikkelen. Dit is de weg van het inzicht dat bijdraagt aan een rechtvaardige samenleving en een gelukkig leven. In tal van essays biedt Schmeitz manieren om te ontsnappen uit de grot. Alleen lukt dat niet. Of het nu op persoonlijk vlak is of maatschappelijk, we moeten elkaar weer leren vinden en van ‘ik' naar ‘wij' bewegen.
De mentale voetafdruk: de invloed van ons denken en handelen
De essays zijn nadrukkelijk bespiegelingen en geen filosofische debatten. Schmeitz kiest zijn denkkader en redeneert van daaruit consequent verder. Juist bij onderwerpen als polarisatie, yoga, mannelijkheid of mentale gezondheid had ik soms graag gezien dat hij zijn denkbeelden naast andere filosofische of wetenschappelijke perspectieven had gelegd. Dat had de essays meer filosofische spanning gegeven.
Maar de boodschap is in ieder essay helder: Schmeitz doet een welgemeende oproep om ons denken te richten op onzelfzuchtige gedachten. Hij vraagt niet alleen hoe we anders naar de wereld kunnen kijken, maar ook wat we er zelf aan toevoegen.
Wijsheid betekent daarbij niet dat we perfecte wezens moeten worden – dat waren Gandhi, Mandela en andere grootheden evenmin. Wel kunnen we bewuster kiezen welke gedachten en handelingen we de wereld in brengen. Wie zichzelf niet als afgescheiden individu maar als onderdeel van een groter geheel ziet, draagt immers ook verantwoordelijkheid voor dat geheel.
Zo krijgt Schmeitz’ mooie begrip ‘mentale voetafdruk’ betekenis: welke sporen laten ons denken en handelen achter in het denkklimaat van de wereld?