Met Behoorlijk organiseren leveren Harry ter Braak en Alinda van Bruggen een prestatie die veel meer is dan een managementboek voor de publieke sector. Het is een uitnodiging om na te denken over de vraag hoe organisaties, en niet alleen in het publieke domein, hun maatschappelijke opdracht kunnen realiseren. Dit boek is daarmee geen theoretische exercitie, maar een relevante en praktische bijdrage aan democratie in uitvoering.
Algemene beginselen van behoorlijk bestuur
Ten Braak en Van Bruggen stellen dat veel publieke mislukkingen niet primair voortkomen uit verkeerde bedoelingen of slechte besluiten, maar uit gebrekkige manieren van organiseren. Zij bouwen voort op de traditie van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en introduceren een aanvullend normatief kader: de algemene beginselen van behoorlijk organiseren. Daarvoor formuleren zij, na jarenlang onderzoek en twijfel over het eigen gelijk, elf beginselen die organisaties helpen om hun publieke opdracht daadwerkelijk waar te maken.
Sommige beginselen lezen als een open deur. Het feedbackbeginsel bijvoorbeeld. Er is zelden discussie over het nut van het geven van feedback. Maar terecht geven de schrijvers aan dat er nogal eens sprake is van wat zij sociaalpsychologische complexiteit noemen bij het geven, vragen en ontvangen van feedback. En te vaak is het einde van het liedje dat er helemaal geen feedback meer plaatsvindt.
Het logischeprikkelbeginsel: gewenst gedrag makkelijker maken
Veruit het leukste beginsel vind ik het ‘logischeprikkelbeginsel’. (Ja, er staan wel veel goeie scrabble- en galgjewoorden in het boek.) Het logischeprikkelbeginsel houdt in dat gewenst gedrag makkelijk gemaakt wordt en ongewenst gedrag moeilijk. De marketeers zijn er meesters in. Maar heel veel werkgevers hebben nauwelijks zicht op wat hun medewerkers motiveert en waar de logische prikkel dus het beoogde effect heeft.
En gaandeweg het boek leer je de (fictieve) gemeente Cravelingen en haar organisatie kennen. De casuïstiek uit de adviespraktijk van de schrijvers is verwerkt in het verhaal van deze fictieve gemeente en illustreert op een overtuigende manier de relevantie van de beginselen.
Organiseren draait om mensen en maatschappelijke waarde
Wat dit boek prettig onderscheidend maakt, is dat het niet begint bij structuren, procedures of modellen. Het vertrekpunt is de vraag hoe mensen, energie, verantwoordelijkheid en maatschappelijke waarde met elkaar verbonden kunnen worden. Dat voel je terug in het boek. De auteurs schrijven niet vanuit een technocratisch perspectief, maar vanuit een diep besef en eigen ervaring dat organiseren uiteindelijk gaat over mensen die samen verantwoordelijkheid nemen voor een groter maatschappelijk doel.
Dat sluit heerlijk aan bij de visie van mijn eigen organisatie SBI, waar sociale innovatie altijd wordt gezien als een samenspel tussen systeemwereld en leefwereld.
Van normatief debat naar praktische handelingsperspectieven
De grootste verdienste van Ten Braak en Van Bruggen is dat zij erin slagen een normatief debat praktisch te maken.
Hun analyse is stevig geworteld in actuele maatschappelijke problemen, maar blijft niet hangen in kritiek. Telkens zoeken zij naar handelingsperspectieven. Organiseren wordt gepresenteerd als een ambacht waarin voortdurend afwegingen gemaakt moeten worden tussen sturing en ruimte, controle en vertrouwen, verantwoordelijkheid en autonomie.
Hoewel de auteurs overtuigend laten zien hoe publieke organisaties beter kunnen functioneren, blijft de rol van burgers en maatschappelijke gemeenschappen soms impliciet aanwezig. De beginselen worden (naar mijn idee wat beperkt) een kader van wat de samenleving mag verwachten van de overheid ten aanzien van maatschappelijke opgaven. Maar die samenleving, burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties doen zelf toch ook volop mee? Welke les zou de samenleving kunnen leren van de algemene beginselen van behoorlijk organiseren?
Voor mij biedt Behoorlijk organiseren een eigentijdse organisatiekundige onderbouwing van een missie om bij te dragen aan een duurzame ontwikkeling van mensen, organisaties en de samenleving. Een missie die bij SBI ook centraal staat.