Vijftig vragen over Nederlandse dialecten
Vier taalkundigen bieden met hun Atlas van het dialect in Nederland een breed overzicht van de kennis over de taalschatten van ons land. Aan de hand van vijftig vragen gidsen zij ons door de Nederlandse dialecten, maar ook door de geschiedenis en de samenleving. In vijftig bondige hoofdstukken beantwoorden zij vragen over dialecten en hun ontstaan in verschillende delen van ons land.
Het verschil tussen taal en dialect
De atlas staat vol mooie vondsten. ‘Een dialect is een taal die pech heeft gehad’, bijvoorbeeld. Ofwel, een dialect heeft niet het maatschappelijk aanzien kunnen verwerven van een taal. Overigens is het nog niet zo gemakkelijk voor de taalkundigen om een duidelijk onderscheid te maken tussen taal en dialect.
Een ander voorbeeld: ‘de boerderij als archiefkast van onze taal’. Op de boerderij van vroeger veranderde het leven veel minder dan in de stad, dus zijn daar veel oude woorden bewaard gebleven.
Waarom verdwijnen dialecten in Nederland?
Dialecten verdwijnen door industrialisatie, beter onderwijs, toenemende mobiliteit tussen stad en platteland en door de opkomst van online communicatie. Daarom is het zo belangrijk om vast te leggen wat er nog over is.
De auteurs hebben niet geprobeerd om de dialecten in Nederland in de volle breedte te beschrijven. Ze hebben bewust een selectie gemaakt en die als een soort ontdekkingsreis in hun atlas opgenomen.
Streektaal, uitdrukkingen en bijzondere dialectwoorden
De teksten zijn geschreven voor een breed publiek. De auteurs willen dat publiek uitdagen om zelf dieper in hun eigen dialect te duiken en daar trots op te zijn. Daar zijn ze wonderwel in geslaagd door telkens een woordenschat te presenteren voor zaken en gebruiken die van streek tot streek sterk kunnen verschillen.
Ook door de herkomst van uitdrukkingen te laten zien, zoals ‘in de luren leggen’, wat iemand als baby behandelen betekent, ofwel foppen, bedriegen. Afkomstig van ‘iemand in de luier wikkelen’.
Of door grappige of prikkelende onderwerpen te behandelen, zoals hoe men in dialecten praat over de liefde, de bijbehorende daad (‘ene de maagzweare anstippen’) en kussen of zoenen (‘snoetjeknovveln’ of ‘smokken’).
Dialectonderzoek en het behoud van streektaal
Daarnaast komen ook serieuzere zaken aan bod, zoals het verschil tussen taal en dialect en hoe we in Nederland denken over dialecten en hun sprekers. Waar dialecten vandaan komen, hoe je ze onderzoekt, hoe je dialecten opschrijft en hoe je ze kunt behouden. Hoe je kunt horen waar iemand vandaan komt en waar je meer informatie kunt vinden over dialecten in Nederland.
Dialecten kalven af en verdwijnen, maar krijgen soms ook wel nieuw leven ingeblazen. Zoals in Brabant, waar het dialect dankzij de sociale media in nieuwe vormen juist steeds populairder wordt.
Een toegankelijke en schitterend geïllustreerde dialectatlas
Kortom, er is in Nederland nog veel te ontdekken op het gebied van dialecten. De Atlas van het dialect in Nederland is een goed hulpmiddel om daar enthousiast voor te worden.
Het boek staat vol weetjes en wetenswaardigheden over onze dialecten. Het is goed en toegankelijk geschreven, biedt voor ieder wat wils en is schitterend geïllustreerd. Het grote formaat is misschien wat minder gebruikersvriendelijk, maar ja, het is wel een atlas!