Vroegmoderne tijd: Europa tussen middeleeuwen en revolutie

De vroegmoderne tijd omvat ruwweg de periode van 1500 tot 1800. Het is een tijdvak dat Europa grondig veranderde: de Reformatie brak met de religieuze eenheid van het continent, ontdekkingsreizigers stuitten op nieuwe werelddelen, en handelscompagnieën legden de basis voor een wereldeconomie die nog altijd herkenbaar is. In de Lage Landen bereikte deze periode haar hoogtepunt in de zeventiende eeuw, die we de Gouden Eeuw noemen. Maar de vroegmoderne tijd kende ook keerzijden: heksenprocessen, religieuze oorlogen en koloniale uitbuiting. De boeken op deze pagina verkennen die complexe wereld vanuit uiteenlopende invalshoeken.

Heksenvervolging en religieuze onrust

Weinig verschijnselen maken de vroegmoderne tijd zo herkenbaar én zo onbegrijpelijk als de heksenjacht. Tussen de vijftiende en achttiende eeuw werden tienduizenden mensen – voornamelijk vrouwen – vervolgd, gemarteld en terechtgesteld op beschuldiging van hekserij. In de Lage Landen speelde deze vervolging zich af tegen een achtergrond van religieuze strijd en sociale spanningen. Maartje van der Laak reconstrueerde deze geschiedenis tot in detail.

De Gouden Eeuw als hoogtepunt van de vroegmoderne tijd

De Nederlandse zeventiende eeuw is het meest iconische hoofdstuk van de vroegmoderne tijd in de Lage Landen. Steden groeiden explosief, de kunsten bloeiden en Amsterdam werd het financiële en commerciële centrum van de wereld. Maar de Gouden Eeuw was ook het product van haar tijd: het kapitalisme was in opkomst, religie speelde een grote rol en de relatie tussen stad en staat moest voortdurend opnieuw worden uitonderhandeld. De Gouden Eeuw van Hans Goedkoop en Kees Zandvliet plaatst deze periode in het bredere kader van de vroegmoderne ontwikkelingen die de moderne wereld hebben gevormd.

Kolonisatie en de nieuwe wereld

De vroegmoderne tijd is ook de periode van de grote koloniale expansie. Europese mogendheden – en de Nederlanders voorop – stichtten handelsposten en nederzettingen overal ter wereld. Nieuw Amsterdam, het latere New York, is een van de meest veelzeggende voorbeelden: een kleine Hollandse handelspost die uitgroeide tot de meest kosmopolitische stad ter wereld. Russell Shorto reconstrueerde in Nieuw Amsterdam hoe Nederlanders, Engelsen, Afrikanen en inheemse volkeren elkaar daar ontmoetten.

Recht, geweld en bestuur in de vroegmoderne stad

Staatsvorming is een van de meest ingrijpende processen van de vroegmoderne tijd. De Republiek der Zeven Provinciën ontwikkelde een eigen rechtsstelsel, maar de grens tussen legitiem gezag en willekeur was dun. Maarten Müller onderzocht in 'Stadt van gewelt off van justicie?' hoe deze spanning zich manifesteerde in de vroegmoderne periode van 1570 tot 1811 – een tijdspanne die naadloos samenvalt met de kern van de vroegmoderne tijd in de Lage Landen.

De vroegmoderne tijd in het onderwijs

In het voortgezet onderwijs vormt de vroegmoderne tijd een vast onderdeel van het geschiedenisprogramma. De tijdvakken van ontdekkers en hervormers, regenten en vorsten, en de Verlichting komen allemaal terug in de eindexamenstof voor havo en vwo. Wie deze periode systematisch wil bestuderen, kan gebruik maken van samenvattingen en werkboeken die de lesstof overzichtelijk structureren.

Een periode die ons nog steeds vormt

De vroegmoderne tijd is geen afgesloten hoofdstuk. De handelsstructuren die in de zeventiende eeuw werden opgebouwd, de religieuze conflicten die Europa herdefinieerden, de juridische en bestuurlijke tradities die toen vorm kregen – ze werken door tot in het heden. Wie de vroegmoderne tijd bestudeert, begrijpt beter hoe de wereld waarin we leven is ontstaan. De boeken op deze pagina bieden elk een eigen ingang: via de heksenjacht, via de koopvaardij, via het recht of via de klas. Samen geven ze een veelzijdig beeld van een periode die de wereld blijvend heeft veranderd.