Op een hellend vlak

Voorwoord 17
Inleiding 19
1 Afkomst 23
1.1 De lijn van de vader: de Lubbertsen en Janssens van Goor 23
Grootvader Jan Koster, de schoenmaker 25
Vader Lubbert, de koopman 26
Tante Claesgen en Steven Arentzen, de momber 27
1.2 De lijn van de moeder en haar vader: de Joryssens en Janssens 29
Oudoom Derck en oudtante Grietgen 29
Grootvader Jan Joryssen en zijn kinderen 30
1.3 De lijn van de moeder en haar moeder: de Daemsen 32
Overgrootvader Daem Pelser 32
Grootmoeder Mechteld 33
Oudoom Hendrick (Henrick) 33
Oudoom Willem 37
Oudoom Jan 38
Oudtante Marritgen 39
1.4 De stieffamilie: de Van Breyls 42
De oudste Van Breyls 43
Stiefgrootvader Jan 44
Stieftantes Elsken en Jenneken, stiefoom Melchior 45
Stiefvader Balthasar 46
Heiltgen van Breyl 46
1.5 Een aangetrouwde familie: de Van Deths 48
De oudste Van Deths 48
De koekenbakker Herman en zijn kinderen 49
1.6 Conclusie 53

2 De kinderjaren 54
2.1 Kleutertijd en lagere school: 1605-1617 54
De stad Deventer 54
Het gezin Van Breyl 57
De gereformeerde omgeving 57
De lagere school 58
De contra-remonstrantse partij 59
Een kind in goeden doen 60
2.2 De Latijnse school: 1617-1623 61
Een beroemde school in verval 62
Conflicten onder de docenten 64
Revius en Sibelius brengen de rector ten val 64
De lesstof van Lubberti 65
Eindexamen en getuigschrift 67
De familie in het eindexamenjaar 1623: de oudste generatie 68
De generatie van Kunneken en Balthasar van Breyl 69
Lubberti’s eigen generatie 71
Kerk en staat 71
3 De studiejaren 73
3.1 Het Gymnasium Illustre te Harderwijk: 1623-1625 73
De nabije oorlog in Harderwijk 73
Het gymnasium Velavicum 73
De stad Harderwijk 78
Studentenleven 78
De professoren en de lesstof 79
Een tweede diploma en een boekje met thesen 82
3.2 De Theologische Faculteit in Leiden: 1625-1627 83
De stap naar de grote stad 83
Op kamers 85
Lubberti’s professoren 85
Studentenleven 91
Een eigen wapen 92
Wild en kostbaar 94
De cost voor de baet? 96
Lubberti doet zijn preparatoir examen 96
4 Op zoek naar een aanstelling 98
4.1 ‘Een dorp bij Haarlem’ en Amsterdamse verwanten: 1627 98
Een overschot aan predikanten 98

Lubberti’s eigen weg 99
Een dorp bij Haerlem 100
Een Amsterdams netwerk van verwanten 101
Daemsen in Amsterdam 105
Ruzie om de erfenis van Femmetje 107
Banden met Deventer 107
Iets nieuws: een dominee in de familie 109
4.2 Valkenburg en andere Bloemendaalse buitenplaatsen 110
Pioniers in de duinen 111
Een kleine veldslag 114
De grote politiek op de achtergrond 116
De buitenplaats Valkenburg 117
Johannes’ eerste stappen na de studie 118
4.3 Oostzaan: 1628-1629 120
Ongeduld en een buitenkans 120
Een concurrent uit Friesland 121
Een gemiste kans 123
4.4 Moeilijke jaren: 1629-1631 124
Weg uit Haarlem, of toch maar niet? 124
Oorlog in Overijssel, geen aanstelling in Holland 126
4.5 Assendelft: verkeerde uitspraken, 1631 127
Johannes Junius beroepen in Den Bosch 127
Het dorp Assendelft 127
Michael Lupardi wint het van Johannes Lubberti 128
Ongewenste uitspraken 130
4.6 Castricum en Heemskerk: een lastige edelman, 1631-1632 131
Franciscus Stockius sterft 131
Nicolaas van Renesse van Elderen 132
Patronaatsrechten 133
De edelman tegenover de classis: openingszetten 134
Mislukte compromissen 135
Op de rand van een aanstelling 136
Lubberti wordt een pion in een groter spel 138
De ambachtsheer traineert de zaak 139
Lubberti op een zijspoor 140
Een komedie als compromis 141

5 Bloemendaal: nieuwe perspectieven 144
5.1 Bloemendaal, de aanloop: 1632-1633 144
Plannen voor een kerk 144
Het begin van de Bloemendaalse gemeente 145
Lubberti als boodschapper in Bloemendaal 147

Lubberti als beheerder van de armenkas 147
Diverse opties naast elkaar 148
Johan Wolfert van Brederode 149
Lubberti als voorganger in Bloemendaal 150
Onbetaalde diensten 151
Brederode staat op zijn rechten 152
Eindeloos uitstel 152
De classis en de heren houden de hand op de knip 153
De laatste stappen naar de aanstelling 156
5.2 Bloemendaal: intree, 1634 157
Het peremptoir examen: 31 januari 1634 157
De kerkenraad 158
De bevestiging: 19 februari 1634 159
Lid van de classis: 25 april 1634 159
5.3 Bloemendaal: dorp en kerkelijke gemeente 161
Het dorpje Bloemendaal: wildernis met plukjes huizen 161
Groeifactoren: blekerijen, tuinderijen en buitenplaatsen 163
’s Zomers vol, ’s winters leeg 163
De andere geloofsgroepen 164
De gereformeerden in Bloemendaal 167
Lubberti’s kudde ontleed 168
5.4 Bloemendaal: een traktement en bouwplannen 171
Eindelijk inkomsten, maar nog geen eigen huis 171
Plannen voor een kerkgebouw en katholieke dwarsliggers 173
6 Bloemendaal: opgaande lijnen, 1634-1636/7 176
6.1 Bloemendaal: een school en een schoolmeester, 1632-1638 176
Scholen en schoolmeesters in soorten en maten 176
Gebrek aan onderwijs in Bloemendaal 177
Op weg naar een gereformeerd schooltje 178
Hercules Jacobs verschijnt ten tonele 179
Een wankel begin 179
Een schoolgebouwtje bij de kerk 181
6.2 Bloemendaal: de opbouw van een gemeente 183
De kudde groeit 183
Sterfte en migratie 186
De feitelijke omvang van de gemeente 187
De lidmaten nader beschouwd: liefhebbers en nieuwkomers 188
Personeel op de buitenplaatsen 188
Blekers 189
Boeren en tuinders 190
Het Bloemendaalse ‘boomwonder’ 191
Gereformeerde nieuwkomers tegenover katholieke autochtonen 191
Na de veldslag een proces 195
Scheidslijnen door Bloemendaal 196
Een gemeente van allochtone eenvoudige lieden 197
Patriciërs in het zomerseizoen 198
6.3 Bloemendaal: een plaats in de classis 199
De Haarlemse classis 199
Broeder Lubberti tussen de broeders 200
6.4 Bloemendaal: een kerk verrijst 203
Geld uit vele bronnen 203
De kerk krijgt vorm in de loop van 1636 205
Pasen 1636: de eerste preek in de kerk 206
6.5 Deventer en Bloemendaal: een huwelijk 211
Lubberti’s reizen naar Deventer 211
Huwelijksonderhandelingen 212
Een huwelijk in de winter 213
Sibelius’ rol bij het huwelijk 214
Lubberti’s keuze voor de dochter van Sibelius 215
Sibelius’ keuze voor Johannes Lubberti 217
Een voortreffelijke dochter en echtgenote 219
7 Neergaande lijnen 223
7.1 De lucht betrekt: 1637-1638 223
Een voorlopig afscheid 223
Een manoeuvre van Sibelius mislukt 224
Sibelius komt naar Bloemendaal 226
Frans Hals portretteert Sibelius 229
Sibelius draagt een boek op aan Brederode 230
De pastorie vordert traag 232
Dubieuze leningen 233
Lubberti betreedt een hellend vlak 235
De architectuur van de pastorie 236
Ambivalente gevoelens 240
Geldtekort, quade bedenckinge en swaricheden 240
Een Deventer intermezzo met een portretprent 242
Sibelius ontsnapt aan de dood 244
Saenredams huwelijk in Bloemendaal 245
7.2 Een conflict barst los: 1638-1639 246
Een dubieuze huurvergoeding 246
Lubberti weigert opening van zijn boeken 248
Elisabeth bevalt, Johannes ontspoort 248
De classis is ontzet 251
Lubberti’s standpunt 252
Adders onder het gras 253

Op weg naar het einde: 1639-1640 254
Lubberti’s troefkaarten 254
Een nieuwe provocatie 255
De Hoge Vierschaar van Brederode 257
Sibelius en Lubberti zoeken bondgenoten 257
De classis sluit de rijen met de kerkstichters 261
Liegt Loo of liegt Lubberti? 262
7.4 Een ontsnappingsweg loopt dood: 1640 263
Een kans in Oldenzaal 263
Een betwiste voordracht 266
7.5 De breuk is compleet: 1640-1641 268
Sibelius en Lubberti in de Haarlemse classis 268
Sibelius lost een volgend schot 269
Van de Hoge Vierschaar naar de Staten 270
De derde insinuatie van notaris Deteringh 271
De Gecommitteerde Raden zijn weer aan bod 272
De vierde insinuatie van notaris Deteringh 272
7.6 Een overhaast vertrek: 1641 273
Sibelius regelt de Deventer zaken 273
Sibelius regelt de Bloemendaalse zaken 274
Sibelius regelt de Haarlemse zaken 275
Onopgeloste zaken 276
Een overhaast vertrek 277
Openstaande rekeningen 280
8 Deventer: een nieuwe start op vertrouwd terrein 283
8.1 Deventer: de stad 283
Het stadsbeeld 283
Nijverheid en handel 285
Machtsverschuivingen 286
Het culturele klimaat 287
8.2 Deventer: kennissen en collegae 288
Geleerde kennissen 288
De collegae en de kerkenraad 294
Een ruime behuizing in de Papenstraat 297
Een sprong in de inkomsten 298
8.3 Deventer: verwanten, de kant van de vader en de stiefvader 299
Winst- en verliesposten 299
De verwanten van vaderskant: Lubberts van Goor 300
De verwanten van stiefvaderskant: de Van Breyls 302
Halfzuster Aeltje van Breyl, domineesvrouw 304
Halfbroer, dominee Jan van Breyl 306

De halfbroers vergeleken 307
Zendingsdrift 308
Ds. Jan van Breyl in de Oost 310
8.4 Deventer: verwanten, de kant van de moeder 314
De Joryssens 314
De dood van Lubberti’s moeder Kunneken 314
Stine Cosmans in onmin met haar zonen 315
De dood van oom Tonnys Janssen Daems 316
Nicht Aeltje Janssen Daems en haar man 317
De Daemsen 319
De Van Valkenburgtak 320
De tak van Hendrick Daems 322
De tak van Jan Daems 326
8.5 De Van Deths en het bredere milieu 329
Deftige mensen 334
Een predikant in zijn milieu 336
9 Bloemendaal en Haarlem:
een bittere nasleep, 1642-1645 337
9.1 Scherven rapen in Bloemendaal en Haarlem: 1642-1644 337
Simon Mustelius, de kandidaat van Brederode 337
Petrus Junius verschijnt in beeld 339
Een akkoord met Brederode 340
Junius stelt orde op zaken 342
Oude en nieuwe pretenties van Lubberti 342
Lubberti bruuskeert de Bloemendalers 343
De synode wil van Lubberti af 344
9.2 Laatste bedrijf op het Prinsenhof: 1645 345
Opmerkelijke leden van de synode 345
Een kansloos compromis 348
Het fiasco compleet 350
10 Deventer: op weg naar de afgrond 353
10.1 Het gezin 353
Kunneken, het eerste kind 353
De eerste Caspar, het tweede kind 354
De tweede Caspar, het derde kind 354
Een klein gezin 356
Een nichtje in huis 357

10.2 Het huis 358
Het Doirshuis in de Papenstraat 358
Een dubbelhuis achter een brede gevel 360
Het interieur van het Doirshuis 361
De studeerkamer van Lubberti 363
Behangsel op de balken en een portret aan de muur? 365
De achtergevel en het achtererf 366
Verbeteringen op stadskosten 368
10.3 De dominee aan het werk: de collegae 369
Uitbreiding van de pastorale bemanning 369
Jacobus Tichlerus 370
Wilhelmus ter Smitten 372
Collegiale verplichtingen 372
10.4 De dominee aan het werk: de kerkenraad 373
De leden van de raad 373
Attestaties en armenzorg 375
Sociale disciplinering 376
Een onzedige proponent 377
Ontucht 378
Conflicten 378
Huwelijksconflicten 379
Lena Janssen 380
Openbaarheid 381
Dronkenschap 381
Toneelspel 382
Muziek 383
Losbandige jongeren 385
Censuur op geschriften 386
De zondagsheiliging 388
Sport en spel 389
De bestrijding van andersdenkenden 390
Hardnekkige minderheden 392
10.5 De dominee aan het werk: preken, dopen, trouwen, begraven 394
Predicatie 394
Avondmaal 397
Dopen 399
Trouwen 399
Begrafenissen, ziekenbezoek, lidmatenadministratie 400
10.6 De dominee aan het werk: de classis en de synode 401
Deventer dominantie in de classis 401
Werkzaamheden van de classis 402
Lubberti afgeserveerd door een Twentse edelman 403
Lubberti’s plaats in de classis en synode 407

11 Postuum démasqué: 1647-1648 409
11.1 Een sterfbed 409
Johannes Lubberti sterft 415
Een verborgen oordeel 416
Geen doodsmak 417
11.2 Een lijk 418
Soberheid en gebrek aan informatie 418
Vermeden rituelen 418
De zorg voor het lijk 419
De gang naar het graf 421
De plaats van begraving 421
Luiden van de klok, maar geen lijkpreek 425
Een lijkstoet 425
11.3 De opvolging 429
De vijfde predikant gehandhaafd 429
11.4 Een sterfhuis en een erfhuis 431
Met de handen in het haar 431
De magistraat wordt ingeschakeld 434
Een annus gratiae 435
De aanstelling van curatoren 438
Een boekbinder erbij gehaald 439
Een openbare weete 440
De schande: een ongekende zaak 441
De schande en de zonde 443
De schande: de hoon van de tegenstanders 445
Het milieu van de nadere reformatie 446
11.5 Veilingen en juridische procedures 447
De veiling van het Doirshuis 447
De veiling van de inboedel 449
De inlevering van de inventaris en de aanmelding van de schuldeisers 450
Schuld en schuldbesef 453
12 Schuldeisers 454
12.1 Achterstallige betalingen: doodschulden en boekhandelaars 454
Doodschulden 454
Boekbinders en boekhandelaren 455
12.2 Achterstallige betalingen: leveranciers van voedsel 459
Steven Dercksz, de slager 459
Rutger Gerrits en Hendrick Dercksz, de bakkers 462
Henrick Schoemaecker, de kruidenier 464
Contant betaalde voedselwaren 465

12.3 Achterstallige betalingen:
leveranciers van schoeisel, kleding en stoffen 468
Henric Arents, de schoenmaker 468
Henric van Raelte, Lambert Arents en Jacob Gerrits, kleermakers 471
Jan ter Smitten en Egberta Fockinck-van Deth, handelaars in stoffen 473
De erven van Henrick Seevinck, lakenkoper 474
Jan Arents in de Reyger, handelaar in kostbare stoffen en passementen 476
De dames Karis, winkeliersters in linnen of kousen? 479
Henrick Horstman, een lutherse dekenkoopman 480
12.4 Achterstallige betalingen: De inrichting van het huis 482
Jan Lieffers, de tingieter 482
Mr. Willem Cornelissen, de koperslager 484
Bartholomeus van de Put in uurwerken en ijzerwaren 486
Abraham Gerritsen, de oliekoopman 488
12.5 Achterstallige betalingen: bier, wijn en brandewijn 490
Bier 492
Bartholomeus Willemsen, een brouwer 495
Willem Janssen Clomp, een biersteker 497
Wijn 500
Gerrit Cuyper, een wijnkoper 503
Gerrit Brouwer, een wijnkoper 504
Jan van Marckel, een wijnkoper 505
Peter ter Smitten, een wijnkoper 506
Marten van de Capelle, een wijnkoper 507
Jan Welmers, een wijnhandelaar en tapper 508
Herman Gelinck, een wijnkoper en tapper 509
Jan Mensen en zijn vrouw, herbergiers 512
Alcoholist en dronkaard 513
12.6 Achterstallige betalingen: diversen 515
De weduwe Meyers 515
De weduwe Vos 515
Alert Gerrits van Ryp en N. Cock 516
Henric vangen Dyck 516
12.7 Leveranties plus leningen 519
De weduwe Suchtelen 519
12.8 Geldschieters 521
De weduwe Heydentryck 521
De weduwe van mr. Henrick van Ceulen 522
Jan Frericx en Derck Gerrits 525
Dr. Wolter Lansinck 527
Ds. Stephanus ab Emmerick 528
Jan van Breyl 530
Tryntie Henricks 531
Abraham Verstraten 532
De erfgenamen van Aelet Jacobs te Monnickendam 534

Jan de Marez Danielsz. 534
De diaconie van Bloemendaal 535
Elsken Simons 536
12.9 Een geval apart: Jan Willems 538
12.10 Schulden en schuldeisers in soorten en maten 540
13 Afrekening 544
13.1 Erfdelen 544
13.2 Traktementen en emolumenten 548
13.3 Waar is al het geld gebleven? 551
Boeken 554
Drank 557
Seksuele contacten 558
Homoseksualiteit 562
Vrouwen 562
14 Epiloog 567
14.1 Elisabeth 567
14.2 Caspar Sibelius 571
14.3 Casparus Sibelius à Goor 581
Terugblik 591
Literatuur en uitgegeven bronnen 596
Onuitgegeven bronnen 612
Over de auteurs 615