Het vertrouwen in bedrijven, overheid en instituties bevindt zich op een dieptepunt. Trendrapporten zoals de internationale Edelman Trust Barometer laten jaar na jaar hetzelfde beeld zien: een laag vertrouwen en grote scepsis in de wereld. En in Nederland is het niet anders. Schandalen, gebrekkige transparantie, polarisatie en politieke verdeeldheid hebben een samenleving opgeleverd waarin het voordeel van de twijfel niet meer vanzelfsprekend is. Het gevolg is dat leiders voortdurend het juiste moeten doen, ook als niemand kijkt. De tijd van ‘gelijk hebben is gelijk krijgen’ ligt ver achter ons.
Voor bestuurders betekent dit dat wet- en regelgeving nog slechts een ondergrens is. Dit is de basisvereiste. De werkelijke toets ligt bij het voldoen aan de maatschappelijke verwachtingen en de normen en waarden van de omgeving. En die verwachtingen zijn zelden eenduidig en stabiel. Ze zijn fluïde en waardengedreven, maar vaak ook ronduit tegenstrijdig. Wat vandaag acceptabel lijkt, kan morgen als onvoldoende worden bestempeld. En wie die signalen negeert of onderschat, verliest vertrouwen. Daarmee verdwijnt uiteindelijk ook de legitimiteit en het mandaat om te leiden. Met als gevolg dat je het zelden iedereen naar de zin kunt maken.
Modern leiderschap draait steeds vaker om dilemma’s
In dat speelveld hebben bestuurders steeds meer te maken met zeer complexe vraagstukken. Geen problemen waarvoor oplossingen mogelijk zijn, maar dilemma’s waarbij een keuze gemaakt moet worden tussen twee (of meer) botsende waarden of belangen en elke keuze een prijs heeft. Voorbeelden zijn kortetermijnwinst versus langetermijnwaardecreatie. Zwijgen versus positie kiezen bij maatschappelijke of geopolitieke thema’s. Het niet betalen van criminelen bij een ransomware-aanval versus de zorgplicht naar de personen wier data zijn gestolen.
Leiders staan voor uitdagende en spannende keuzes. Zeker omdat de omgeving meekijkt en een mening heeft. Ook roert zij zich steeds meer en zoekt interactie met jouw organisatie. Desnoods met protesten, claims en rechtszaken. Veel bestuurders ervaren dergelijke dilemma’s als last. Ze vormen in hun ogen vertraging en ruis op het besluit. Maar in werkelijkheid zijn dilemma’s nu onlosmakelijk verbonden met modern leiderschap en vragen deze om zorgvuldige keuzes. Bovendien komen in dergelijke situaties de waarden van de organisatie tot leven, omdat je gedwongen wordt te laten zien waar je voor staat.
Als rechtmatig handelen niet meer genoeg is
De omgeving is tegenwoordig rechter, jury en soms tegelijkertijd ook beul. Toezichthouders, media, ngo’s, klanten, medewerkers en online gemeenschappen zorgen voor dynamiek. Je reputatie komt te voet en gaat per tweet. Een ogenschijnlijk lokaal incident kan binnen een uur een internationale kwestie zijn. En de ‘waarheid’ is wat men op de eerste pagina van Google of op ChatGPT over jou of jouw organisatie aantreft.
In zo’n realiteit is het niet genoeg dat iets misschien mag volgens de wet- en regelgeving. Het moet je ook gegund worden. Daarmee verandert de bestuursopgave fundamenteel. Deze tijd vraagt niet om bestuurders die in isolement knopen doorhakken, maar om bewuste leiders die dilemma’s zichtbaar en bespreekbaar maken. En die de spanning durven benoemen, het gesprek erover organiseren met de betrokken stakeholders en daarna een zorgvuldig beredeneerd besluit nemen.
Wat is dilemmaleiderschap?
Kortom, leiders die uitleggen welke waarden botsen en welke belangen geraakt worden. En vervolgens tonen welke alternatieven zijn gewogen en welke keuze is gemaakt en verdedigbaar is. Ook als die keuze niet iedereen tevredenstelt. Dat is dilemmaleiderschap.
Dilemmaleiderschap is het vermogen van leiders om op een integere, evenwichtige en transparante wijze om te gaan met complexe keuzes, waarin meerdere, vaak botsende waarden en/of belangen op het spel staan. Het gaat om het loslaten van zwart-witdenken en het verdragen van spanning tussen alternatieven.
Het doel is niet de perfecte uitkomst, want die bestaat niet. Het gaat om het realiseren van een gedragen besluit: weloverwogen in argumentatie, zorgvuldig in proces en helder in verantwoording. Niet het perfecte antwoord overtuigt, maar de zichtbare worsteling met een eerlijke afweging.
Zes kenmerken van dilemmaleiderschap
De leiders die dilemmaleiderschap serieus nemen, ontwikkelen een aantal herkenbare kenmerken:
- Erkenning van spanning tussen waarden.
Dilemmaleiders begrijpen dat ze zelden kiezen tussen goed en fout, maar tussen twee botsende waarden. Zij benoemen expliciet welke waarden met elkaar botsen en waar de pijn zit. Ze laten daarmee ook zien waar zij en de organisatie voor staan en dat ze begrip hebben voor het perspectief van de omgeving. - Moreel kompas als basis.
Besluitvorming wordt niet uitsluitend gestuurd door regels, maar door waarden als rechtvaardigheid, transparantie, verantwoordelijkheid en moed. Een bestuurder die zich aan de wet houdt, handelt rechtmatig. Maar dat is daarmee nog niet automatisch rechtvaardig naar de normen en waarden van de omgeving. Dilemmaleiders toetsen daarom ook wat het betekent voor mensen, voor hun vertrouwen en voor de samenleving. De reputatie is nooit het doel, maar het gevolg van de uiteindelijke uitkomst van dit proces. - Ruimte voor twijfel en tegenspraak.
Dilemmaleiders organiseren actief tegenspraak en consultatie als onderdeel van het proces van oordeelsvorming. Ze luisteren naar afwijkende meningen, betrekken relevante stakeholders en maken ruimte voor reflectie. - Zorgvuldig beredeneerd besluit.
Dilemmaleiders maken een afweging waarin belangen, verwachtingen en waarden van direct betrokken stakeholders zo goed mogelijk zijn meegenomen. Het is uiteindelijk hun taak om tussen de waarden en belangen van alle betrokken partijen de juiste balans te vinden. En ze accepteren dat elke keuze ook verlies betekent. - Verantwoording en transparantie.
Dilemmaleiders leggen uit wat ze waarom kiezen en welke nadelen daarbij horen. Transparantie is onderdeel van leiderschap. Niet iedereen zal het eens zijn met de beslissing, maar de geloofwaardigheid groeit wanneer het proces eerlijk en navolgbaar is. - Menselijke maat en moed.
Dilemmaleiders blijven niet hangen in beleidstaal en ratio. Ze zien de mens achter het vraagstuk. Ze tonen empathie én nemen verantwoordelijkheid. En ze durven zich kwetsbaar op te stellen, omdat vertrouwen ontstaat door eerlijk te zijn.
Leiderschap onder maatschappelijke druk
De maatschappelijke verwachtingen die aan leiders gesteld worden, zijn de afgelopen jaren fors toegenomen. Bestuurders opereren onder zeer grote druk en worden geacht om integer, inclusief en transparant te handelen. Tegelijk komen zij ook steeds vaker terecht in situaties zonder pasklare oplossingen. Denk maar aan situaties als grensoverschrijdend gedrag, vraagstukken over diversiteit en inclusie, klimaatverantwoordelijkheid, geopolitieke spanningen, maatschappelijke ongelijkheid, digitalisering en inzet van artificial intelligence.
De context is complex, onzeker en dynamisch. Het klassieke streven naar winstmaximalisatie en aandeelhouderswaarde staat onder druk. Resultaten alleen volstaan namelijk niet langer als legitimatie.
Bewust kiezen als er geen perfecte oplossing bestaat
Voor bestuurders betekent dit dat ze nadrukkelijk worden aangesproken op maatschappelijke verantwoordelijkheid én op het vermogen te balanceren en navigeren tussen tegenstrijdige verwachtingen. Dát is dilemmaleiderschap.
Het boek Dilemmaleiderschap helpt om dat domein te begrijpen en te betreden. Door de spanningen te benoemen, waarden af te wegen en te handelen met moreel besef. Het gaat niet om de perfecte antwoorden. Het gaat om bewust kiezen en het zichtbaar en eerlijk maken van dat proces. De weg van de meeste weerstand dus. Dat is ook de enige weg die vertrouwen geeft of herstelt.
Dilemmaleiderschap schrijft niet voor wat de goede of foute keuze is bij een dilemma, maar het biedt je het proces om te komen tot een zorgvuldig beredeneerd besluit en geeft je inzichten in de vaardigheden waarover je als dilemmaleider moet beschikken om daar leiding aan te geven.
Bestuurders kunnen complexe dilemma’s niet vermijden, maar ze kunnen wel leren er zorgvuldig mee om te gaan. In Dilemmaleiderschap laat Frank Peters zien hoe leiders botsende waarden en belangen bespreekbaar maken, tegenspraak organiseren en tot transparante, verdedigbare besluiten komen. Bestel het boek bij Managementboek en ontdek hoe dilemmaleiderschap in de praktijk werkt.