Toen Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen een paar maanden geleden verscheen, bevond de wereld zich in een gespannen periode. En nog steeds is dat zo. De oorlog in Oekraïne duurt voort, het conflict in het Midden-Oosten escaleert door de confrontatie tussen de Verenigde Staten, Israël en Iran, defensiebudgetten in Europa stijgen snel en de discussie over afschrikking, herbewapening en de toekomst van de NAVO beheerst het politieke debat, samen met een verrechtsing van het politieke klimaat. Tegen die achtergrond schreef professor internationale politiek Koert Debeuf een actueel geopolitiek essay. Zijn centrale vraag: hoe voorkomen we dat regionale conflicten uitgroeien tot een nieuwe wereldoorlog?
Wat is een Wereldoorlog?
Daartoe kijkt Debeuf terug naar de aanloop naar de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Hij gebruikt geschiedenis om scherper te definiëren wanneer een oorlog daadwerkelijk een wereldoorlog wordt. Volgens Debeuf is daarvan sprake wanneer meerdere grootmachten rechtstreeks of via bondgenootschappen in hetzelfde conflict worden meegezogen, de strijd zich over verschillende regio’s verspreidt en de economische, politieke en militaire gevolgen wereldwijd voelbaar worden. Vanuit die definitie stelt hij dat de huidige conflicten in Oekraïne en het Midden-Oosten vooralsnog geen wereldoorlog vormen, maar wel kenmerken vertonen die het risico op verdere escalatie behoorlijk vergroten.
Wie vrede wil, moet zich voorbereiden op vrede
Vanuit deze analyse formuleert Debeuf de centrale stelling van zijn boek: wie vrede wil, moet zich voorbereiden op vrede (Si vis pacem, para pacem). Daarmee keert hij zich tegen het klassieke adagium Si vis pacem, para bellum: wie vrede wil, moet zich voorbereiden op oorlog. Volgens Debeuf laat juist de aanloop naar de vorige wereldoorlogen zien dat een combinatie van herbewapening, militarisme, vijanddenken en steeds hechtere militaire allianties uiteindelijk de kans op oorlog vergroot, niet verkleint zoals we intuïtief verwachten. Niet de oorlog zelf ontstaat vanzelf, maar de omstandigheden waarin een wereldoorlog waarschijnlijker wordt, zijn bepalend. Al met al lijken we maar niet te leren van het verleden.
Die gedachte werkt hij uit in een vijftal interventies.
1. Stop de herbewapening
Volgens Debeuf vergroot een wapenwedloop de kans op escalatie. Europa zou zijn veiligheid beter versterken door militaire samenwerking en integratie dan door steeds hogere nationale defensiebudgetten. Niet nog meer legers, maar beter georganiseerde gezamenlijke defensie is volgens hem de weg vooruit.
2. Stop het militarisme
Niet alleen wapens vormen volgens Debeuf een risico, ook de manier waarop over oorlog wordt gesproken. Wanneer oorlog voortdurend als onvermijdelijk wordt gepresenteerd en militaire oplossingen het debat domineren, verdwijnt diplomatie steeds verder naar de achtergrond. Militarisme is volgens hem niet alleen een militaire strategie, maar ook een manier van denken.
3. Stop de algoritmes van oorlog
Een zeer opvallend hoofdstuk gaat over de wijze waarop vijandbeelden gevoed worden en de ruimte voor nuance steeds kleiner wordt. Volgens hem is het mede daarom van belang om uiteenlopende nieuwsbronnen en perspectieven te blijven raadplegen. Laat je dus niet opslokken door je vertrouwde, bekende bubbels en echo’s.
4. Stap uit de toxische NAVO-alliantie
Het meest controversiële hoofdstuk, wat mij betreft, gaat over de NAVO. Meer specifiek betoogt Debeuf dat de afhankelijkheid van een steeds onvoorspelbaarder Verenigde Staten Europa kwetsbaar maakt. Bondgenootschappen kunnen bescherming bieden, maar slepen landen ook mee in conflicten die zij zelf niet hebben gekozen. Denk aan de oorlog in Iran: Amerika heeft voorafgaand daaraan bondgenoten niets laten weten over wat er op handen was. Daarom pleit hij voor een zelfstandig Europees veiligheidsbeleid en opent hij nadrukkelijk de discussie over een toekomst buiten de NAVO.
5. Naar een nieuwe wereldorde
Tot slot kijkt hij vooruit, pleitend voor een nieuwe internationale samenwerking, gebaseerd op internationaal recht, multilaterale instellingen en gezamenlijke oplossingen voor mondiale vraagstukken. Dit zou een alternatief bieden voor de huidige machtsblokken en de basis leggen voor een stabielere wereldorde.
Een toegankelijk en compact geopolitiek essay
De kracht van Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen ligt, denk ik, in de vorm. Debeuf schrijft geen wetenschappelijke studie, maar een toegankelijk, compact, begrijpelijk essay. In weinig pagina’s weet hij een complex geopolitiek vraagstuk terug te brengen tot een helder en samenhangend betoog. Juist door geschiedenis, actuele ontwikkelingen en politieke analyse met elkaar te verbinden, blijft de rode draad tijdens het lezen prima zichtbaar.
De compacte vorm van dit boek heeft een keerzijde. De vijf voorstellen zijn ambitieus en verstrekkend, al worden ze sneller gepresenteerd dan concreet en praktisch uitgewerkt. Vooral bij de meest controversiële interventies is dat zo: hoe organiseer je een Europese defensie-unie zonder de NAVO? En hoe voorkom je dat een vertrek uit de NAVO juist nieuwe veiligheidsrisico’s creëert? Het essay is een opening van dit debat; mogelijke bezwaren en een concreet plan worden niet zozeer op tafel gelegd.
Koert Debeuf tegenover Anne Applebaum
Een zijstap: als schrijver is Debeuf op hoofdlijnen te vergelijken met Anne Applebaums Autocratie B.V. Beiden schrijven voor een breed publiek, verbinden geschiedenis met actuele geopolitiek en laten zien hoe het verleden doorwerkt in het heden. Waar Applebaum het belang van afschrikking, de NAVO en de verdediging van liberale democratieën benadrukt, waarschuwt Debeuf juist voor de risico’s van militarisering, vijanddenken en afhankelijkheid van militaire allianties.
Anders kijken naar vrede en veiligheid
De grootste verdienste van dit boek is dat het de discussie verlegt naar de vraag welke mechanismen en patronen grote oorlogen waarschijnlijker maken. En op die manier suggesties doet over hoe de vrede te bewaren.
Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen is een prikkelend essay dat uitnodigt om anders naar veiligheid, diplomatie en internationale samenwerking te kijken. Schaf het aan, zou ik zeggen. Met pakweg twee uur lezen kom je tot nieuwe inzichten over hoe we zonder grootschalige oorlogen met elkaars verschillen kunnen samenleven. En als dit boek je pakt, lees dan ook eens zijn eerdere werk Wat je moet weten om het Midden-Oosten te begrijpen.