Nu de hittegolven, bosbranden en overstromingen voortdurend op het nieuws zijn, is klimaatverandering voor iedereen voelbaar. Er is geen ontkomen meer aan. Een kleine groep gaat over tot radicale acties: het blokkeren van de A12 en zichzelf vastlijmen aan wereldberoemde schilderijen om de aandacht te vestigen op de urgentie van actie. Bij een veel grotere groep is er een gevoel van machteloosheid. Zij raken verlamd. Wat kun je doen bij dit soort vraagstukken die zo groot zijn? Daar kun je toch geen verschil in maken?
kleine betekenisvolle stapjes
Katrien Termeer denkt dat je wel degelijk een bijdrage kunt leveren aan dit soort grote transformaties, zoals klimaatadaptatie, door het zetten van kleine betekenisvolle stapjes. Small wins, zoals de onlangs overleden organisatiepsycholoog Karl Weick, inspirator voor Katrien Termeer, ze noemde. Niet te verwarren met quick wins, laaghangend fruit, dingen die je snel kunt realiseren en die erg populair zijn in managementland.
Want zoals Termeer laat zien, is niet elke kleine stap betekenisvol en draagt niet elke kleine stap bij aan het grotere vraagstuk. Niet alleen moet de kleine stap betekenisvol zijn voor een grotere ambitie, ook moet die tastbare resultaten opleveren, barrières hebben ontmoet en overwonnen en diepgaande verandering teweegbrengen, waarbij sociale en inhoudelijke vernieuwing hand in hand gaan. Degenen die eraan werken, krijgen er energie van. Dus kleine betekenisvolle stapjes lijken in niets op laaghangend fruit.
Stoppen bij de eerste kleine succesjes is ook geen optie, want de betekenis komt pas na de accumulatie van kleine stapjes. Bovendien is volharding nodig. Lang niet alle kleine stappen voldoen aan die criteria.
Hoe maatschappelijke vraagstukken gefixeerd raken
Dit soort vraagstukken raakt gefixeerd, omdat degenen die bij zo’n vraagstuk betrokken zijn deel uitmaken van verschillende configuraties, eilandjes van gedeelde betekenisgeving. Bij een conflict over een nieuw agrarisch concept ontstonden bijvoorbeeld maar liefst vijf configuraties, ieder met hun eigen opvattingen, elk met hun eigen label. De betrokkenen in die vijf configuraties spraken voornamelijk met elkaar en daardoor verhardden de standpunten steeds meer en raakte het vraagstuk steeds meer sociaal en cognitief gefixeerd.
Later, in het hoofdstuk over evalueren, laat Termeer zien welke interventies helpen om sociale, cognitieve en schaalfixaties te doorbreken.
Van small wins naar grotere veranderingen
Zoals gezegd, kleine stapjes worden pas betekenisvol als zij zich verspreiden naar andere plekken en in omvang toenemen, zich verbreden naar andere vraagstukken of verdiepen door het bestaande ter discussie te stellen. Zo zijn de repaircafés inmiddels uitgegroeid tot een wereldwijde beweging en hebben ze zich verbreed naar andere vraagstukken.
Repaircafés dragen niet alleen bij aan de circulaire economie, maar ook aan de sociale cohesie in wijken. De Stichting Repair Café lobbyt voor de Europese ‘The Right to Repair’-richtlijn. Bij dat verspreiden, verbreden of verdiepen maken kleine betekenisvolle stapjes gebruik van aanjaagmechanismes. Ze genereren energie, hebben de aantrekkingskracht van succes, verspreiden zich als een olievlek, koppelen zich aan andere vraagstukken en zijn op een gegeven moment niet meer terug te draaien.
Handelingsperspectief voor professionals, bestuurders en burgers
Kleine stapjes, grote veranderingen. Betekenisvol werken aan maatschappelijke vraagstukken is een toegankelijk boek, geschreven voor een breder publiek dat wil bijdragen aan de grote vraagstukken van onze tijd en zich niet wil laten verlammen door de omvang en ingewikkeldheid van die vraagstukken. Die professionals, bestuurders, burgers en boeren wil Termeer met dit boek een handelingsperspectief bieden: hoe je met kleine betekenisvolle stapjes kunt bijdragen aan de grote maatschappelijke vraagstukken.
Biedt het boek de lezer het beloofde handelingsperspectief om zelf met kleine betekenisvolle stapjes aan de slag te gaan? Het antwoord op deze vraag is afhankelijk van de bagage die de lezer van dit boek heeft.
Veel aanwijzingen veronderstellen dat de lezer over de professionele vaardigheden beschikt om bijvoorbeeld de tips voor het onbevangen waarnemen van small wins in tabel 4.2 op pagina 112 te kunnen toepassen, zoals ‘echt nieuwsgierig zijn; je laten verrassen; oordeel uitstellen enz.’ De lezer die al over deze vaardigheden beschikt, heeft aan deze tips genoeg. De lezer die denkt dat die er vaardig in is, maar dat niet is, neemt niet onbevangen waar en mist dus…
Datzelfde geldt voor de interviewvragenlijst (p. 50) om de verschillende configuraties op het spoor te komen.
Het echte handwerk blijft buiten beeld
Termeer wijst veelvuldig op wat erbij komt kijken om kleine betekenisvolle stapjes te zetten, maar het echte handwerk blijft buiten beeld. Dat is jammer, want door dat net wat meer te tonen, had de kleine-stapjes-‘methode’ een grotere groep, niet zo ervaren professionals, kunnen bereiken.
Nu maakt het boek vooral inzichtelijk wat de bijdrage van kleine betekenisvolle stapjes aan grotere vraagstukken kan zijn. Wat je te doen staat om vanuit dat perspectief te handelen. Maar niet per se hoe je dat moet doen. Daarmee is het vooral geschikt voor die professionals die al over die vaardigheden beschikken.