De geschiedenis wordt meestal verteld vanuit staten en rijken, machthebbers en hun cultuur. Minstens zo interessant is de opgang en ondergang van zulke rijken. Sinds de vroege geschiedenis is ineenstorting een terugkerend patroon. Zeer geavanceerde samenlevingen verdwijnen uiteindelijk. Hun kwetsbaarheid is terug te voeren op macht en complexiteit. Op dit moment leven we in een mondiaal supersysteem. Ineenstorting is relevanter dan ooit, evenals de manieren om veerkracht in te bouwen in het systeem.
Lang is het idee geweest dat mensen gewelddadig zijn en een sterke staat nodig hebben. Thomas Hobbes heeft deze theorie groot gemaakt. Het blijkt niet te kloppen. De vroegste samenlevingen waren juist bijzonder egalitair. Bezit is niet handig als je het niet kan opslaan. Delen heeft juist wel veel voordelen. Dankzij samenwerking kon de menselijke soort gedijen. Hiërarchie ontstaat niet als natuurlijk eindpunt van samenlevingen. Als jagers-verzamelaars te maken kregen met ineenstorting, bijvoorbeeld door verslechtering van het klimaat, dan trokken ze weg en begonnen elders opnieuw met het opzetten van een kleine gemeenschap.
Goliath-brandstof: rijkdom, belasting en macht
Zaken beginnen te kantelen wanneer het wél mogelijk wordt om rijkdom te vergaren. De zalmtrek aan de noordwestelijke Amerikaanse kust leverde rijke visvoorraden die konden worden opgeslagen. Er ontstonden elites met bijbehorend machtsvertoon. Er ontstond politieke macht en geregeld ook slavernij.
In tegenstelling tot de veelgehoorde opvatting begon hiërarchie niet met de landbouw, maar met de mogelijkheid om goederen te confisqueren en een elite te onderhouden. Granen, mais en rijst zijn hiervoor bij uitstek geschikt. Ze zijn zichtbaar op het land. Ze kunnen goed worden opgeslagen en zijn lang houdbaar. Voor belastinginners is het ideaal.
Belasting innen lukt alleen maar als je geweld kan organiseren, opstanden kan onderdrukken en concurrenten kan uitschakelen. Elites moeten dus beschikken over professionele krijgers, verdedigingswerken, wapens en logistiek. Bovendien moeten mensen niet makkelijk uit een gebied kunnen vertrekken en elders een egalitaire gemeenschap stichten. Een min of meer afgesloten land, zoals het gebied tussen de Eufraat en de Tigris, waar men afhankelijk was van irrigatiesystemen, was daarmee ideaal. Kemp noemt dit de voorwaarden waardoor een hiërarchische macht kon ontstaan. Deze brandstof is nodig om een Goliath voort te brengen.
Machiavellistische intelligentie en de organisatie van macht
De gangbare redenering is dat grote leiders grote beschavingen hebben gebouwd. Volgens Kemp is het eerder andersom. Als er eenmaal Goliath-brandstof ontstaat, dan ontstaat er een omgeving waarin een bepaald type leiderschap succesvol is: degene die het beste macht kan organiseren en behouden.
Dit zijn leiders die uitzonderlijk goed zijn in coalities bouwen, rivalen tegen elkaar uitspelen, bondgenoten belonen, informatie controleren, geweld strategisch inzetten, angst gebruiken en loyaliteit kopen. Als samenlevingen groeien, wordt politieke intelligentie belangrijker.
Machthebbers maken gebruik van een soort beschermindustrie. Afpersers met loyaliteit aan de machthebber bieden bescherming tegen de chaos en het geweld dat door de Goliath wordt veroorzaakt. Een Goliath draait nooit om één persoon. Er is altijd een elite die belang heeft bij het voortbestaan van het systeem: generaals, priesters, bureaucraten, hofhouding, grootgrondbezitters en handelaren. Macht wil zichzelf veiligstellen. Daarmee groeit de bureaucratie en het risico op zwakke plekken in het systeem.
Complexiteit maakt samenlevingen kwetsbaar
Dezelfde elite die het systeem heeft groot gemaakt, draagt ook bij aan de ineenstorting ervan. In elke aanpassing om weerbaarheid te vergroten, zit een bedreiging voor de elite. Daardoor reageren Goliaths traag op klimaatverandering, economische veranderingen, nieuwe technologie en sociale onrust.
De complexiteit van Goliaths maakt ze kwetsbaar. Goliaths kunnen snel groeien, maar zijn ook zeer afhankelijk van datzelfde complexe systeem. Afhankelijkheid van handel, belasting, bureaucratie en militaire macht vermindert hun veerkracht. Een misoogst betekent ook minder belasting, meer onrust, minder bescherming van handelsroutes en ga zo maar door. Een systeem kan zo een kantelpunt bereiken. Hoe groter de schaal van de Goliath, hoe groter het systeemrisico.
Ineenstorting gebeurt meestal in fases
Het is zeer zelden gebeurd dat een rijk van de ene op de andere dag er niet meer was. Ineenstorting gebeurt meestal in fases. Belasting valt weg, grensgebieden gaan verloren, er is strijd tussen elites en de centrale macht neemt af. Lokale machthebbers worden zelfstandiger, de bevolking migreert en er ontstaan nieuwe machtscentra.
Zo’n proces kan eeuwen duren. De ineenstorting van het Romeinse Rijk is een bekend voorbeeld, waarbij het niet eenvoudig is om de precieze oorzaak van het verval aan te wijzen. De verliezers bij ineenstorting zijn de elites. De rest van de bevolking gaat er vaak op vooruit. Ze hebben minder last van belastingdruk en bureaucratie.
De kwetsbaarheid van de mondiale Goliath
De Goliath is weg, maar de onderliggende factoren niet. Er is nog steeds een vruchtbaar gebied met handelsroutes, mijnen en havens. Er zijn nog steeds steden en knooppunten. In de loop van de tijd is er opnieuw belastbare rijkdom, militaire concurrentie en politieke centralisatie. De volgende Goliath erft de infrastructuur van de vorige en kan daarmee groter en sterker worden dan de vorige.
Op dit moment leven we in een mondiale Goliath die draait op imperialisme, kapitalisme, extractie en lage lonen. Onze moderne staten zijn veel sterker verbonden dan in vroegere tijden. Ineenstorting kan zich verder verspreiden. Technologie versterkt de afhankelijkheid.
De grootste bedreiging vormt het klimaat, het biodiversiteitsverlies en de uitputting van ecosystemen. Ook van binnenuit wordt het systeem kwetsbaarder. Ongelijkheid neemt toe. Mensen kunnen minder makkelijk de sociale ladder beklimmen. Polarisatie en instabiliteit nemen toe.
De oplossing ligt in een kleinere machtsconcentratie. We hebben meer democratie nodig om ons weerbaar te maken. Meer gelijkheid en lokale samenwerking bij initiatieven om de dreigingen het hoofd te bieden. De uitdaging van de 21e eeuw is niet om de Goliath verder te versterken, maar om instituties te ontwerpen die robuust, rechtvaardig en veerkrachtig zijn.
De ecologie van macht
Kemp geeft antwoord op vragen waar ik jarenlang mee rond heb gelopen. Vele puzzelstukjes in mijn hoofd zijn op hun plaats gevallen. Hij is een sterke systeemdenker en heeft gebruikgemaakt van een brede set van historische databanken en geschiedkundige kennis.
Toch miste ik ook een deel van het verhaal. De lens van Kemp is gericht op de ecologie van macht. Zijn verklaringen zijn ecologisch en economisch. Hij besteedt relatief weinig aandacht aan de sociologische kant van samenlevingen. De overstap van kleine gemeenschappen van jagers-verzamelaars naar een Goliath is niet vanzelf gegaan.
Mensen hebben gedeelde rituelen en verhalen nodig. Een gezamenlijke identiteit die door religie en symbolen wordt bekrachtigd. Rituelen creëren cohesie en bereidheid tot zelfopoffering. Mensen zijn bereid om te sneuvelen in een oorlog. Dit gebeurt niet alleen onder dreiging van de machthebber. Dit is wat ik heb geleerd van Harvey Whitehouse, die een mooie aanvulling vormt op Luke Kemp.
Goliath’s Curse is vuistdik, maar laat je niet intimideren. Kemp heeft een zeer toegankelijke schrijfstijl. Hij is scherp en kritisch. Ook tussen de regels door lees je veel mooie inzichten.