Wie de krant openslaat, ziet een wereld die steeds moeilijker te duiden lijkt. De oorlog in Oekraïne, de rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China, de opkomst van India, de groeiende invloed van de Golfstaten en een Afrika dat steeds nadrukkelijker zijn eigen koers kiest. In Driehoek van macht probeert de Finse president Alexander Stubb orde aan te brengen in die geopolitieke wirwar.
De driehoek
Zijn centrale boodschap is helder. De wereld is niet langer unipolair, waarin de Verenigde Staten de dominante macht zijn, maar ook niet simpelweg bipolair met de VS en China als twee tegenover elkaar staande blokken. Volgens Stubb wordt de wereldpolitiek bepaald door een driehoek: het mondiale Westen, het mondiale Oosten en het mondiale Zuiden. Europa heeft de neiging het mondiale Zuiden te onderschatten of de belangen van het Zuiden zelfs compleet over het hoofd te zien. Landen als India, Brazilië, Indonesië en Saoedi-Arabië kiezen steeds vaker hun eigen koers en laten zich niet langer vanzelfsprekend in een westers of Chinees kamp trekken. Ze distantiëren zich van stellingname over de Russische inval in Oekraïne.
Dit typeert de pragmatische keuzes van veel zuidelijke landen. Het westerse morele leiderschap is niet langer zonder meer overtuigend. Dat is zonder twijfel de sterkste bijdrage van het boek. Stubb signaleert dat veel landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika geopolitiek niet langer denken in termen van ideologische loyaliteit, maar van strategisch eigenbelang. Daarmee corrigeert hij een hardnekkige westerse reflex om internationale politiek vooral te bekijken vanuit Washington, Brussel en Beijing.
Geopolitiek door een diplomatieke bril
Vrijwel ieder hoofdstuk bestaat uit een zorgvuldig overzicht van internationale organisaties, samenwerkingsverbanden, bondgenootschappen en diplomatieke verhoudingen. Dat levert een degelijk en actueel overzicht op, maar na verloop van tijd miste ik een diepere analyse van de krachten achter deze verschuivende machtsverhoudingen. Waarom verschuift de macht eigenlijk? Welke rol spelen demografie, klimaatverandering, kunstmatige intelligentie, grondstoffenschaarste of de energietransitie? Hoe verandert de kenniseconomie de internationale machtsbalans?
Ondanks Stubbs achtergrond als academicus blijven die onderliggende ontwikkelingen grotendeels buiten beeld. Hij blijft vooral met de bril van een diplomaat naar vraagstukken kijken.
Democratie is rommelig, autocratie leidt tot chaos
Interessant vond ik Stubbs observatie dat democratie rommelig is, terwijl autocratie uiteindelijk eerder tot chaos leidt. Dat is een scherp inzicht. Democratie lijkt vaak traag en inefficiënt, maar juist het voortdurende debat, onafhankelijke rechtspraak en kritische media zorgen ervoor dat fouten zichtbaar worden en kunnen worden gecorrigeerd. Autocratie oogt daarentegen slagvaardig, maar doordat kritiek wordt onderdrukt en informatie wordt gefilterd, kunnen problemen zich jarenlang opstapelen voordat zij plotseling tot een crisis leiden.
Ik had graag gezien dat Stubb dit onderscheid verder had uitgewerkt. Het raakt immers aan een fundamentele vraag: onder welke omstandigheden biedt centralisatie voordelen, en wanneer worden juist openheid en tegenspraak een bron van veerkracht?
De nieuwe geopolitieke kaart
Dat is misschien wel mijn belangrijkste kanttekening bij dit boek. Driehoek van macht beschrijft de nieuwe geopolitieke kaart op heldere wijze, maar verkent minder de tektonische platen die die kaart voortdurend doen verschuiven. Als lezer bleef ik nieuwsgierig naar de diepere mechanismen achter de ontwikkelingen die Stubb beschrijft.
Dat neemt niet weg dat dit een toegankelijk en waardevol boek is. Stubb schrijft zonder sensatiezucht, is genuanceerd en vermijdt het zwart-witdenken dat veel geopolitieke analyses kenmerkt. Juist in een tijd waarin de wereldpolitiek vaak wordt teruggebracht tot een nieuwe Koude Oorlog tussen de Verenigde Staten en China, is zijn pleidooi om ook het mondiale Zuiden serieus te nemen belangrijk.
Alexander Stubb als deskundige gids
Ieder hoofdstuk begint met een persoonlijke anekdote uit Stubbs politieke dagboeken en Stubb verwijst vaak terug naar zijn eigen loopbaan. Zijn ‘coming of age’ was vlak na het vallen van de Berlijnse Muur, toen het Westen had gewonnen en het einde van de geschiedenis werd geschreven. Hij geeft een uitgebreide beschrijving van hoe dat toch niet bleek te kloppen en hoe we deze chaotische tijd zijn ingegaan. Hij ziet het als een tussenfase, tussen twee tijdperken. Het nieuwe tijdperk moet nog worden ingeluid.
Als gewortelde Europeaan hoopt Stubb op samenwerking en wereldwijde regels, zodat een nieuw evenwicht kan ontstaan met een heldere symmetrie van macht tussen de westerse, oostelijke en zuidelijke wereld. Wie op zoek is naar een overzicht van de huidige geopolitieke verhoudingen vindt in Driehoek van macht een deskundige gids. Wie vooral wil begrijpen welke langetermijnontwikkelingen de machtsverhoudingen van morgen bepalen, zal het boek waarschijnlijk vooral zien als een vertrekpunt voor verdere verdieping.