Doorschietgedrag van Jaap van Werven en Harry Vermeulen laat zien dat gedrag dat je juist succesvol heeft gemaakt, onder druk gemakkelijk verkeerd uitpakt. Zo kan het gebeuren dat als het spannend wordt de daadkrachtige manager autoritair gedrag gaat vertonen. Dat de verbindende manager eindeloos blijft overleggen en de overtuigende leider steeds harder gaat zenden. Niet omdat hij opeens een slechte manager is geworden, maar omdat een effectieve strategie in de verkeerde dosering ineffectief wordt.
DE CENTRALE GEDACHTE
De centrale gedachte van Doorschietgedrag is eenvoudig: gedrag dat in de ene situatie effectief is, kan onder druk te ver worden doorgevoerd en daardoor zijn werking verliezen. De auteurs noemen dat doorschietgedrag. Een leider kan dus juist vanuit een kwaliteit in de problemen komen. Wie een sterk verantwoordelijkheidsgevoel heeft kan soms meer zelf gaan doen. Wie goed kan overtuigen kan gaan doordrukken. Wie sterk gericht is op samenwerking, kan soms doorschieten in te veel overleg.
INGEWIKKELD
Het gaat dus niet zozeer om goed versus slecht gedrag, maar om de vraag: welk gedrag is in deze situatie effectief en wanneer schiet ik daarin door? Het boek bouwt voort op het gedachtegoed van het PBOI-model van Ichak Adizes uit 1979, met vier managementrollen: Producent, Beheerder, Ondernemer en Integrator. Een heerlijk overzichtelijk en tijdloos model. De auteurs konden het echter niet laten om er nog een aantal gedragsrollen aan toe te voegen. Voor deze lezer wordt het daardoor niet duidelijker. Bovendien wordt het model vervolgens niet echt herkenbaar gebruikt bij de twaalf sociale strategieën, terwijl juist die strategieën het meest waardevolle en praktische deel van het boek vormen.
TWAALF STRATEGIEEN
De twaalf strategieën zijn verdeeld over drie groepen: zelf doen met onderwerpen als politiek bedrijven en concurreren; samenwerken met onderwerpen zoals onderhandelen en netwerken en als derde macht met aandacht voor onderwerpen als uitsluiten en vechten.
De auteurs stellen dat het niet noodzakelijk is om het boek van voor naar achter te lezen. Dat advies kan worden aangevuld met een praktisch leesadvies: begin met bijlage 1. Daar staat een verhelderend overzicht van de twaalf strategieën, met per strategie een korte definitie, het doel, het bijbehorende doorschietgedrag en mogelijke tegenreacties.
Heb je eenmaal een strategie en bijbehorende valkuil bij jezelf herkend, dan is het de moeite waard om het betreffende hoofdstuk te lezen voor verdere verdieping. Als je heel geïnteresseerd ben in het Power-gedragsmodel dat de auteurs hebben ontwikkeld, volg dan hun advies en begin voorin.
GEDRAGS FLEXIBILITEIT
Je hebt als leider niet één ideale manier van handelen. Effectief leiderschap vraagt om rol- en gedragsflexibiliteit: soms moet je zelf handelen, soms anderen mobiliseren, soms samenwerken, soms onderhandelen en soms macht gebruiken.
Maar vooral gaat het om kunnen schakelen wanneer een gekozen strategie niet meer werkt. Het probleem ontstaat wanneer iemand onder spanning steeds harder hetzelfde gedrag gaat vertonen.
Daarin zit ook de kracht van het boek. De twaalf sociale strategieën geven managers praktische taal om gedrag bespreekbaar te maken. Ze bieden de lezer woorden voor patronen die zij waarschijnlijk al vaker hebben gezien, maar niet altijd konden benoemen.
KIJKEN NAAR EIGEN GEDRAG
Voor managers die vooral in gedrag en interactie willen groeien, is dat een belangrijke meerwaarde. Het boek nodigt uit om niet alleen naar het gedrag van anderen te kijken, maar vooral naar het eigen gedrag.
De ongemakkelijke vraag is immers niet alleen: Wat doet mijn medewerker verkeerd? Maar vooral: Welk gedrag van mijzelf lokt dit gedrag misschien uit?
Daarmee is Doorschietgedrag vooral interessant voor leiders die merken dat hun gebruikelijke aanpak minder goed werkt. De kernles is niet dat je één stijl steeds beter moet leren beheersen, maar dat je moet kunnen schakelen. Soms moet je zelf het initiatief nemen, soms samenwerken, soms onderhandelen en soms een besluit doordrukken. Het vermogen om je strategie aan te passen aan de situatie is belangrijker dan het perfectioneren van één favoriete stijl. Je kracht is ook je valkuil De belangrijkste managementles is uiteindelijk eenvoudig: niet je kracht is het probleem, maar het moment waarop je erin doorschiet.
SOMS NIET MEER MAAR ANDERS
Doorschietgedrag maakt duidelijk dat effectief leiderschap niet draait om altijd méér daadkracht, méér samenwerking of méér invloed, maar om het vermogen om te herkennen wanneer je gedrag zijn effectiviteit verliest. Daarmee leert het boek je niet zozeer hoe je anderen beter kunt managen, maar vooral hoe je beter kunt kijken naar de manier waarop jijzelf invloed uitoefent.
Het is goed om te benadrukken wat het boek níét pretendeert te bieden. Zo biedt geen antwoord op vragen over strategie, organisatieontwikkeling, cultuur, motivatie of teamontwikkeling. De modellen zijn vooral waardevol als hulpmiddel voor reflectie en gesprek. Doorschietgedrag is vooral een lens om naar gedrag en beïnvloeding te kijken.
Laat je niet afschrikken door de enigszins vreemde titel. Hoewel doorschietgedrag een belangrijk aandachtspunt en een faalfactor is, staan in het boek vooral de twaalf sociale strategieën centraal. Steeds met dezelfde waarschuwing: weet wanneer je gedrag effectief is - en herken wanneer het niet meer werkt. Lezers treffen in het boek geen wetenschappelijk fundament onder de twaalf sociale strategieën. De auteurs houden het bij de opvatting dat het model in de praktijk werkt. Dat zal voor veel lezers voldoende zijn, maar wie een stevige theoretische fundering zoekt, blijft met vragen achter.
HERKEN JE VALKUIL
Doorschietgedrag biedt een praktische taal om gedrag te herkennen, bespreekbaar te maken en waar nodig te veranderen. De kern gaat niet over het afleren van bepaald gedrag, maar over het ontwikkelen van het vermogen om te herkennen wanneer je eigen effectieve strategie begint door te schieten - en dan tijdig te schakelen. Je kracht is ook je valkuil. De kunst is om op tijd te herkennen wanneer dat gebeurt. Na het lezen begrijp je beter waarom jouw gedrag, vooral bij spannende momenten, soms ongewenste effecten heeft.