De verklaring voor menselijk gedrag ligt vaak in wat er tussen mensen gebeurt. Toch zoeken we haar meestal in de mens zelf. Een medewerker neemt geen initiatief. Een leidinggevende is een controlefreak. Een team heeft weerstand. We hebben onze verklaringen snel klaar. Maar wat als die verklaringen ons het zicht ontnemen op wat er werkelijk gebeurt?
In Wat je niet ziet nodigt psycholoog Danny Mullenders je uit om anders te kijken. Wie dat leert, ontdekt dat gesprekken, samenwerking en conflicten zelden zijn wat ze op het eerste gezicht lijken.
Wat je niet ziet is Mullenders’ vierde boek, na Laat je niet kiezen, Daarom doen ze dat en De kunst van niet kiezen. Waar in zijn eerdere werk de persoon en de intrapersoonlijke verklaring van gedrag en keuzes centraal stonden, verschuift zijn aandacht nu nadrukkelijk naar wat er tussen mensen gebeurt. Hoe worden we gevormd door onze relaties en de organisaties waarin we werken?
Een prettige cadans: toegankelijk en verhalend geschreven
Het is een mooie hardcoveruitgave, met pakkende spreuken en prettig korte hoofdstukken. Mullenders schrijft helder, toegankelijk en verhalend. De hoofdstukken hebben een herkenbare structuur en een terugkerend ritme, waardoor het boek een fijne cadans heeft.
Zijn professionele en praktische beschouwing als assessmentpsycholoog vormt de basis. Verhalen uit assessments, coaching, teambegeleiding en zijn persoonlijke leven maken zichtbaar hoe gemakkelijk we gedrag verkeerd begrijpen. Uitstapjes naar gedragswetenschappers, filosofen en psychologen bieden theoretische onderbouwing en verdieping. Zo verbindt hij herkenbare gebeurtenissen met een bredere kijk op menselijk gedrag.
Zes invalshoeken om menselijk gedrag anders te begrijpen
Anders kijken klinkt eenvoudig. Maar perceptie, denkfouten en interpersoonlijke dynamieken vormen samen een behoorlijk breed terrein. Mullenders maakt dat overzichtelijk door zes invalshoeken te kiezen, uitgewerkt in zes delen: Kijk opnieuw, Onderzoek betekenis, Zie de interactie, Herken patronen, Begrijp de oorsprong en Kies hoe je handelt.
Eerst laat hij zien hoe snel een observatie een oordeel wordt. Daarna onderzoekt hij hoe dezelfde woorden voor verschillende mensen iets anders betekenen. Een kritische vraag kan betrokkenheid uitdrukken, maar als wantrouwen worden ontvangen. Vervolgens richt hij de aandacht op wederzijdse reacties, terugkerende patronen en hun oorsprong.
Verwachtingen, eerdere ervaringen en ongeschreven regels beïnvloeden hoe we elkaar benaderen. Wat ooit een passende reactie was, wordt een gewoonte en uiteindelijk een vanzelfsprekendheid. Vervolgens noemen we dat gemakkelijk iemands karakter. Zo is hij nu eenmaal. En daarmee stopt het onderzoek en begint het oordelen over en beschuldigen van de ander.
Hoe helpen afhankelijk kan maken: een voorbeeld uit de praktijk
Een mooi voorbeeld is de teamleider die de conceptagenda van een medewerker aanpast. Goed bedoeld: zo komt het professioneler over. De medewerker krijgt echter het gevoel dat zijn eigen oordeel onvoldoende is. Vervolgens vraagt hij vaker toestemming.
Wie alleen naar hem kijkt, ziet misschien onzekerheid. Wie de interactie onderzoekt, ziet hoe die terughoudendheid mede ontstaat.
Dat maakt Wat je niet ziet relevant voor leiders en andere samenwerkers in organisaties. Hoeveel van het gedrag waarover je klaagt, help je zelf in stand houden? Door antwoorden te geven voordat iemand is uitgesproken, problemen over te nemen of voorstellen alvast te verbeteren?
De teamleider ontdekt dat betrokkenheid ook kan betekenen dat ze langer wacht. Haar medewerker ervaart dat treffend: ze staat naast hem, in plaats van voor hem.
Van begrijpen naar handelen: patronen in samenwerking doorbreken
Het onderscheid van Marijke Spanjersberg tussen taal over mensen en taal tussen mensen loopt als een belangrijke gedachte door het boek. Een eigenschap benoemen zet iemand gemakkelijk vast. Een wisselwerking beschrijven opent mogelijkheden om samen iets te onderzoeken.
Voor mij zit daar de waarde van Wat je niet ziet. Het maakt gedrag begrijpelijker en verandering voorstelbaar. Zonder dat het bij begrijpen blijft: in ieder deel zit een spiegelmoment - hoe herken ik dit in mijn leven? - en het laatste deel vraagt wat je gaat doen met wat je inmiddels ziet.
Een waardevol boek voor leiders, coaches, teambegeleiders en eenieder die dingen bij de ander (niet) ziet in organisaties. En een uitnodiging om je eerste verklaring nog even uit te stellen. Want zodra je denkt te weten hoe iemand is, valt er misschien juist nog veel te zien.