De democratie ligt wereldwijd onder vuur en wordt in rap tempo afgebroken. Hans Achterhuis is ervan overtuigd dat de democratie beter verdedigd moet worden. Daarom wil hij in zijn boek Democraticide beter begrijpen hoe democratie werkt. De hoofdvraag is: waarom en hoe zouden we de democratie eigenlijk moeten verdedigen?
Van Athene tot Florence: de geschiedenis van de democratie
De auteur bespreekt in zijn boek via een groot aantal invalshoeken het verschijnsel democratie. Uiteraard start de filosoof Achterhuis bij Athene, de bakermat van de democratie. Die democratie kent sindsdien vele gedaanten. Athene was geen representatieve democratie. Voor de meeste politieke ambten werd geloot.
Rome is nooit een democratie geweest, maar kende wel een uitstekende bestuursstructuur en daarnaast een voor korte termijnen gekozen consul.
De Amerikaanse democratie is deels op het voorbeeld van Rome gebaseerd.
Uiteraard komt ook de stadstaat Florence aan de orde, met als belangrijkste denker Niccolò Machiavelli. Diens inzichten spelen in het denken van Achterhuis een grote rol.
Machiavelliaanse momenten en de bedreiging van de democratie
‘Machiavelliaanse momenten’ is een vaak terugkerend begrip. Dat zijn momenten waarop een (politieke) samenleving het gevoel krijgt vast te lopen in een veelheid aan problemen en ten onder dreigt te gaan. Een politicus of politieke partij met de juiste feeling kan zo’n moment aangrijpen om een grote verandering teweeg te brengen en aan die bedreiging het hoofd te bieden.
Volgens de auteur kan zo’n moment nabij zijn, nu politici in staat blijken te zijn – en niet voor het eerst in de geschiedenis – om de democratie op democratische wijze op te heffen. Denk aan de rechtspopulistische partijen en figuren als president Trump en zijn ‘techbro’s’.
De groeiende kloof tussen arm en rijk
De grootste bedreiging voor een vreedzame democratische samenleving is steeds een te grote kloof tussen arm en rijk geweest. En die kloof lijkt nu nog groter dan ooit tevoren. En het is duidelijk: dit speelt rechtspopulistische partijen in de kaart. Die kloof tussen arm en rijk moet dus als aangrijpingspunt worden genomen om onze democratie van de ondergang te redden. Door de ontmythologisering van de vrije markt kan de oplossing niet in die richting worden gezocht.
Limitarisme en burgerberaden als oplossingen
Voor het garanderen van waarden als vrijheid en gelijkheid is een sterke democratie onontbeerlijk. De auteur ziet twee mogelijkheden, waarbij hij zich sterk heeft laten inspireren door huidige grote, niet alleen filosofische, denkers.
Ten eerste komt hij uit bij het limitarisme: het stellen van limieten aan hoe rijk, en ook hoe arm, iemand mag zijn.
En als tweede bij het invoeren van burgerberaden als aanvulling op verkiezingen om zo het democratisch gehalte van de samenleving te garanderen.
Drie misverstanden over populisme, democratie en totalitarisme
Hans Achterhuis startte zijn boek met het poneren van drie misverstanden, die hij ook wel paukenslagen, klaroenstoten of schoten voor de boeg noemt. Aan het eind van zijn boek komt hij erop terug om na te gaan of hij na zijn zoektocht deze misverstanden meer reliëf kan geven.
Het gaat om de beweringen dat populisten dom zijn, dat democratie niet de beste staatsvorm is en dat er een tendens is naar totalitarisme.
Ten eerste: de populisten die zich verzetten tegen de groeiende maatschappelijke ongelijkheid zijn beslist niet dom. Domheid is eerder te vinden bij de rijke elite die koste wat kost niet wil kwijtraken wat ze heeft.
Ten tweede: democratie is wel degelijk het beste staatsbestel, overigens niet in de eerste plaats vanwege de vrede, de welvaart of de economische groei, maar vanwege de vrijheid van het individu.
Ten slotte: er is zeker een tendens gaande richting een totalitaire staat, zeker in Amerika onder Trump, maar ook in Europa. Alleen een sterke democratie kan dit voorkomen.
Democraticide: een veelzijdige filosofische zoektocht
Democraticide is een nogal caleidoscopisch boek geworden: een reis langs een groot aantal tijdperken, politieke systemen, steden en landen, klassieke en hedendaagse denkers: filosofen, economen, sociologen, historici en politicologen.
Zijn beide oplossingen – limitarisme en burgerberaden – zijn niet nieuw en misschien weinig verrassend. Maar als een groot filosoof als Achterhuis hierop uitkomt na uitvoerige studie en onderzoek, dan is dat beslist betekenisvol. Democraten: werk aan de winkel!