We praten steeds gemakkelijker over psychische kwetsbaarheden en neurodiversiteit. En dat is winst. Tegelijkertijd zijn we ook wel erg snel met het plakken van etiketten. Iemand is een ADHD'er, een autist of een narcist. Vooral dat laatste etiket is niet bepaald een compliment. Wie erg met zichzelf ingenomen is of weinig rekening houdt met anderen, wordt al snel narcistisch genoemd.
Maar hoe goed begrijpen we eigenlijk wat narcisme is? En hoe is het om narcist te zijn? In De onvoorstelbare wereld van narcisme neemt psychoanalyticus en voormalig bijzonder hoogleraar gewetensontwikkeling Frans Schalkwijk je mee voorbij de façade van zelfverzekerdheid en superioriteit, naar de verborgen binnenwereld daarachter. Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en meer dan veertig jaar klinische ervaring biedt hij een genuanceerde en voor mij als lezer nieuwe, inzichtgevende kijk op narcisme.
Vanzelfsprekend en waakzaam narcisme: twee verschillende vormen
Achter de soms jaloersmakende schijn van onverwoestbaar zelfvertrouwen gaat een bijzonder kwetsbaar zelf schuil. Een zelf dat voortdurend beschermd moet worden tegen gevoelens van schaamte, tekortschieten en minderwaardigheid. Het geïdealiseerde zelfbeeld moet koste wat kost overeind blijven.
Schalkwijk onderscheidt twee vormen: vanzelfsprekend en waakzaam narcisme. Bij vanzelfsprekend narcisme staat de eigen grootsheid centraal. Deze persoon beschouwt zichzelf als bijzonder, superieur en gerechtigd tot bewondering en een voorkeursbehandeling. Anderen zijn er vooral om dat zelfbeeld te bevestigen. Kritiek of tegenspraak kunnen heftige reacties oproepen.
Waakzaam narcisme is minder herkenbaar. Hier wordt het geïdealiseerde zelfbeeld in stand gehouden door er voortdurend, ongevraagd en soms grenzeloos voor anderen te zijn. Achter die gerichtheid op de ander schuilt vooral de behoefte om het eigen zelfbeeld bevestigd te zien.
De onvoorstelbare wereld van narcisme laat zien hoe narcisme zich kan ontwikkelen en welke psychologische verklaringen daarvoor bestaan, zonder zich nadrukkelijk aan één verklaring te verbinden.
De psychologie achter narcisme: hechting, empathie en geweten
Wat waardevol is in het boek, is dat Schalkwijk ook uitlegt hoe psychologische processen bij mensen zonder narcistische persoonlijkheidsproblematiek werken. Bijvoorbeeld hoe moraliteit ontstaat, wat gezonde wederkerige relaties kenmerkt en welke rol hechting daarin speelt. Diezelfde aanpak gebruikt hij om het geweten en gewetenloosheid te verklaren. Door de samenhang tussen emoties, emotieregulatie, empathie en moraliteit bijna technisch uiteen te rafelen, wordt inzichtelijk hoe gewetenloos gedrag kan voortkomen uit verschillende kenmerken van de narcistische persoonlijkheid.
De kwetsbare binnenwereld en de impact op relaties
Het geïdealiseerde zelfbeeld in stand houden kost enorm veel energie. Schaamte en schuld moeten worden afgeweerd, kwetsbaarheid mag nauwelijks worden gevoeld en wederkerige relaties aangaan is ingewikkeld. Deze prijs is hoog. Schalkwijk maakt dit invoelbaar met talloze voorbeelden uit zijn therapiepraktijk. Hij beschrijft partnerrelaties en de vaak schrijnende ervaringen van kinderen die opgroeien met een narcistische ouder.
Compassie voor de mens achter narcistisch gedrag
Wat ik zeer waardeer, is de toon van de auteur. Schalkwijk schrijft dat hij regelmatig compassie ervaart met het lijden van zijn cliënten. Hij probeert emotioneel aan te sluiten bij mensen die vastlopen in hun eigen wereld, zonder zelf goed te begrijpen waarom. Die aansluiting is noodzakelijk om cliënten te helpen zichzelf beter te begrijpen en te accepteren. Diezelfde houding proef je door het hele boek. Hij geeft een kraakheldere duiding van soms destructief gedrag, zonder het respect voor de mens achter dat gedrag te verliezen. Het levert een toon op die analytisch, helder en respectvol is.
Narcisme in de maatschappij en de relatie met leiderschap
In het laatste hoofdstuk verbreedt Schalkwijk zijn blik naar narcisme in de maatschappij. Leven we in een narcistischer tijd? Welke rol spelen zelfpromotie en politieke leiders? En hoe verhouden narcistische persoonlijkheidskenmerken zich tot leiderschap? Waar raken eigenschappen die we in leiders waarderen aan mogelijk constructief narcisme, als dat al bestaat? En wanneer slaat dit om in destructief leiderschap?
Conclusie: een genuanceerd en inzichtgevend boek over narcisme
De onvoorstelbare wereld van narcisme is een toegankelijk en inhoudelijk rijk boek. Niet alleen omdat je veel leert over narcisme, maar ook omdat Schalkwijk helder uitlegt hoe zaken zoals persoonlijkheid, hechting, emoties, empathie en moraliteit zich ontwikkelen. Voor mensen die leven of opgroeien met iemand met een narcistische persoonlijkheidsstructuur wordt het gedrag er niet minder destructief door. Maar de mens achter dat gedrag wordt een stuk begrijpelijker.