Chapter 11: het Amerikaanse reorganisatiemodel

Chapter 11 is de Amerikaanse faillissementsprocedure die ondernemingen in financiële problemen de mogelijkheid biedt tot reorganisatie onder bescherming van de rechter. In tegenstelling tot een liquidatiefaillissement blijft de onderneming operationeel en behoudt het management meestal de controle – het zogenoemde 'debtor in possession'-systeem. Deze procedure uit de US Bankruptcy Code heeft als belangrijk internationaal referentiekader gediend, met name voor de Nederlandse Wet Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA) die per 1 januari 2021 van kracht werd.

Van Amerikaans voorbeeld naar Nederlandse praktijk

De WHOA is niet uit het niets ontstaan. Nederlandse wetgevers hebben nadrukkelijk gekeken naar het Amerikaanse Chapter 11-systeem, dat al decennialang bedrijven de mogelijkheid biedt schulden te saneren terwijl de continuïteit gewaarborgd blijft. Het grote verschil tussen een traditioneel faillissement en een Chapter 11-procedure is dat crediteuren tijdens de reorganisatie geen beslag kunnen leggen en dat de onderneming door kan blijven gaan. Dit biedt ruimte voor herstructurering zonder het ontslag van personeel en zonder openbare bekendmaking – tenminste in de besloten variant van de WHOA.

Reorganisatie onder rechterbescherming

Het kenmerkende van Chapter 11 is de 'automatic stay': zodra de procedure start, worden alle vorderingsacties van crediteuren automatisch opgeschort. Dit geeft de onderneming ademruimte om een reorganisatieplan op te stellen. Crediteuren worden ingedeeld in verschillende klassen en stemmen over het voorgestelde akkoord. De rechter kan het plan zelfs goedkeuren als niet alle klassen instemmen, mits aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan – het zogenoemde 'cram down'-mechanisme. Ook dit element heeft zijn weg gevonden naar de WHOA.

Derde partij vrijstellingen en massaschade

Een bijzonder aspect van Chapter 11 is de mogelijkheid om vrijstellingen te verlenen aan derde partijen die niet zelf failliet zijn. Dit komt vooral voor bij massaschadezaken, waarbij bijvoorbeeld moederbedrijven of verzekeraars beschermd worden tegen claims. In Nederland is dit een gevoelig onderwerp, maar de WHOA kent vergelijkbare mogelijkheden onder strikte voorwaarden.

Rechtsvergelijking: WHOA versus Chapter 11

Hoewel de WHOA veel heeft overgenomen van Chapter 11, zijn er ook belangrijke verschillen. De Amerikaanse procedure is uitgebreider gereguleerd en kent een langere geschiedenis, waardoor er meer jurisprudentie beschikbaar is. Chapter 11 biedt bijvoorbeeld meer mogelijkheden om lopende contracten te wijzigen of te beëindigen, terwijl de WHOA arbeidsovereenkomsten en verplichtingen jegens bedrijfstakpensioenfondsen uitdrukkelijk uitsluit. Ook de rol van de rechter verschilt: in de Verenigde Staten is deze vaak actiever betrokken bij het reorganisatieproces.

Lessen voor de Nederlandse praktijk

De ervaringen met Chapter 11 in de Verenigde Staten bieden waardevolle lessen voor de Nederlandse praktijk. Het systeem heeft bewezen dat reorganisatie onder rechterbescherming werkgelegenheid kan behouden en economische waarde kan redden die anders verloren zou gaan bij liquidatie. Tegelijkertijd waarschuwen critici voor misbruik: sommige bedrijven gebruiken Chapter 11 strategisch om zich te onttrekken aan verplichtingen, bijvoorbeeld jegens werknemers of bij massaschadeclaims. De Nederlandse wetgever heeft geprobeerd hiervan te leren door waarborgen in te bouwen, zoals de eis dat crediteuren er niet slechter van mogen worden dan bij een faillissement.

De toekomst van reorganisatierecht

Chapter 11 blijft een belangrijk referentiepunt voor herstructureringsrecht wereldwijd. De EU-richtlijn inzake preventieve herstructurering, waarvan de WHOA een implementatie is, erkent expliciet de waarde van het Amerikaanse model. Tegelijkertijd zien we dat verschillende landen hun eigen accenten leggen, passend bij hun rechtscultuur en economische structuur. De komende jaren zal blijken hoe effectief de WHOA is in de Nederlandse context en of aanpassingen nodig zijn. De vergelijking met Chapter 11 blijft daarbij onvermijdelijk: het Amerikaanse systeem heeft immers een beproefde staat van dienst van meer dan veertig jaar. Voor juristen, herstructureringsspecialisten en ondernemers is kennis van beide systemen essentieel om de mogelijkheden en beperkingen van reorganisatie onder rechterbescherming goed te begrijpen.