Imposter syndrome: als succes zich niet verdient voelt

Je bent succesvol, competent en bereikt je doelen. Toch blijft er die hardnekkige stem in je hoofd die fluistert dat je het eigenlijk niet verdient. Dat je geluk hebt gehad. Dat anderen je elk moment kunnen ontmaskeren als bedrieger. Dit is imposter syndrome, een psychologisch patroon dat verrassend veel professionals treft. Het fenomeen werd in 1978 voor het eerst beschreven door psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes, die ontdekten dat vooral succesvolle vrouwen last hadden van dit gevoel van inadequaatheid.

Onderzoek wijst uit dat 62% van de mannen en maar liefst 79% van de vrouwen zich regelmatig onzeker voelt over hun capaciteiten. Deze cijfers maken duidelijk dat imposter syndrome geen randverschijnsel is, maar een wijdverbreid probleem dat talent verspilt en carrières belemmert.

Waarom vrouwen vaker last hebben van imposter syndrome

De cijfers liegen er niet om: vrouwen ervaren significant vaker gevoelens van bedriegerschap dan mannen. Dit heeft deels te maken met testosteron, een hormoon dat zelfvertrouwen geeft en waar mannen 7 tot 30 keer zoveel van hebben. Maar ook maatschappelijke factoren spelen een rol. Vrouwen zijn vaker geneigd hun succes toe te schrijven aan geluk of externe omstandigheden, terwijl ze falen eerder op zichzelf betrekken.

In de zakelijke wereld leidt dit tot gemiste kansen. Vrouwen steken minder vaak hun vinger op bij promotiekansen, durven minder te onderhandelen over salaris en houden zich vaker op de achtergrond. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek dat hun zogenaamde zwakte – de neiging tot zelfreflectie en twijfel – juist ook een kracht kan zijn.

Van onzekerheid naar emotionele flexibiliteit

Imposter syndrome is geen kwestie van zwak zijn of niet genoeg vertrouwen hebben. Het draait om emotionele flexibiliteit: het vermogen om met onzekerheid en stress om te gaan zonder erdoor verlamd te raken. Psychologen benadrukken steeds vaker dat het niet gaat om het wegdrukken van twijfel, maar om het herkennen en constructief gebruiken ervan.

Persoonlijke verhalen en herkenning

Wat imposter syndrome zo hardnekkig maakt, is dat mensen er zelden over praten. Iedereen denkt dat alleen hij of zij worstelt met deze gevoelens, terwijl in werkelijkheid talloze collega's hetzelfde ervaren. Deze stilte versterkt het probleem en houdt mensen gevangen in hun eigen hoofd.

De rol van externe bevestiging

Een belangrijk mechanisme achter imposter syndrome is onze behoefte aan externe bevestiging. We willen geaccepteerd worden door de groep, aardig gevonden worden door collega's en erkend worden voor onze prestaties. Deze natuurlijke behoefte kan echter doorslaan en leiden tot wat psychologen 'FOPO' noemen: Fear of People's Opinions.

Imposter syndrome in leiderschapsrollen

Naarmate mensen hoger komen in organisaties, zou je verwachten dat imposter syndrome afneemt. Het tegendeel blijkt waar: ook topmanagers en bestuurders worstelen ermee, soms zelfs heviger dan eerder in hun carrière. De inzet wordt hoger, de zichtbaarheid groter en daarmee ook de angst om door de mand te vallen.

Voor vrouwelijke leiders komt daar nog eens bij dat ze vaak te maken hebben met vooroordelen en hogere verwachtingen. Ze moeten bewijzen dat ze het verdienen om aan tafel te zitten, terwijl mannelijke collega's vaker het voordeel van de twijfel krijgen.

De oorsprong: een klassieker herbekeken

Hoewel imposter syndrome al decennia wordt bestudeerd, blijft het een actueel onderwerp. De oorspronkelijke publicatie uit 1978 beschreef vooral hoogopgeleide, succesvolle vrouwen die hun prestaties niet konden internaliseren. Inmiddels weten we dat het fenomeen breder is: mannen hebben er ook last van, net als mensen in alle lagen van organisaties.

Zelfkennis als uitgangspunt

De weg uit imposter syndrome begint niet bij harder werken of beter presteren – dat doen de meeste mensen met dit syndroom al tot in het extreme. De weg begint bij zelfkennis en zelfacceptatie. Pas als je begrijpt waar je onzekerheid vandaan komt en leert deze te accepteren als onderdeel van jezelf, kun je er constructief mee omgaan.

Van zelfsabotage naar zelfsturing

Imposter syndrome leidt vaak tot zelfsabotage. Mensen stellen zich onzichtbaar op, pakken geen uitdagingen aan, spreken niet vrijuit en geven vooral geen feedback aan hun leidinggevenden. Ze kiezen voor veiligheid boven groei, uit angst dat ze niet goed genoeg zijn. Deze vermijding kost talent, energie en uiteindelijk ook werkplezier.

De oplossing ligt niet in het forceren van zelfvertrouwen of het ontkennen van twijfel. Het gaat om het ontwikkelen van wat psychologen 'authentiek zelfvertrouwen' noemen: je bewust zijn van je sterke én zwakke kanten en daar goed mee leren omgaan. Het betekent accepteren dat niemand perfect is en dat dat ook niet hoeft.

De weg vooruit

Imposter syndrome zal waarschijnlijk nooit helemaal verdwijnen – en dat hoeft ook niet. Een zekere mate van zelfreflectie en bescheidenheid is gezond en houdt je scherp. Waar het om gaat is dat de onzekerheid je niet langer belemmert in wat je wilt bereiken. Dat je leert je twijfels te herkennen, te accepteren en er vervolgens mee aan de slag te gaan in plaats van erdoor verlamd te raken.

De boeken en inzichten op deze pagina bieden verschillende invalshoeken: van zeer praktisch tot diep psychologisch, van wetenschappelijk onderbouwd tot persoonlijke verhalen. Samen vormen ze een rijk pallet aan perspectieven op een fenomeen dat veel mensen in stilte ervaren maar waar gelukkig steeds opener over gesproken wordt. Want juist die openheid is een eerste stap naar bevrijding van de beklemmende gedachte dat je het niet verdient om te zijn waar je bent.