Kanteltijd - Op weg naar een betere wereld is het laatste boek van Jan Rotmans. Een open, eerlijk en zelfs intiem boek. In de media ging de aandacht vooral uit naar zijn persoonlijke boodschap: Rotmans is terminaal ziek. Daardoor bleef zijn belangrijkste boodschap grotendeels onderbelicht. We bevinden ons midden in een aantal grote transities. Sommige zijn zichtbaar en volop in ontwikkeling, zoals de energietransitie. Andere, zoals de vergrijzing, krijgen minder aandacht. En weer andere zijn nauwelijks zichtbaar, terwijl ze voor ons deltaland Nederland van levensbelang zijn.
Dit boek is zijn laatste, milde waarschuwing.
Niet morgen, maar vandaag
In de driedelige EO-serie Nieuw Nederland, die aansluit bij het boek, wordt een beeld geschetst van Nederland in 2126. Daarin zegt Rotmans bijna terloops: ‘Als mensen zouden weten wat ik weet, zouden ze geen oog dicht doen.’ Zijn kennis is geen geheim; hij heeft zijn onderzoek jarenlang gepubliceerd. Maar kennis lezen, de consequenties werkelijk tot je laten doordringen en vervolgens handelen, blijkt moeilijk. Zeker voor de overheid.
Juist daarom is er voor de wereld die op ons afkomt enorm veel werk te doen. Niet morgen, maar vandaag. De grote veranderingen die nodig zijn, vragen immers tientallen jaren voorbereiding en uitvoering. Denkwerk. Planwerk. Doewerk.
Het boek bestaat uit drie delen, die Rotmans aanduidt als drie stromen.
bovenstroom
De bovenstroom is de wereld zoals we die dagelijks ervaren: de dominante systemen, de crises en de zichtbare maatschappelijke ontwikkelingen. Hier spelen de energietransitie, klimaatverandering, circulariteit, materiaalgebruik en tal van andere grote vraagstukken. Overheden besteden er volgens Rotmans nog altijd te weinig aandacht aan, uit angst voor de volgende verkiezingen. Ondertussen staat de democratie onder druk, groeit de economische ongelijkheid, neemt de biodiversiteit snel af, worden klimaatgrenzen overschreden en verandert de geopolitieke werkelijkheid in hoog tempo.
Rotmans zoomt daarbij in van mondiaal niveau via Europa naar Nederland. Juist ons land is kwetsbaar: een delta waar meerdere grote rivieren uitmonden, voor de helft omgeven door water en voor een groot deel onder zeeniveau gelegen. Wat ons en zeker onze kleinkinderen te wachten staat, staat nog nauwelijks echt op de nationale agenda.
onderstroom
In de onderstroom gebeurt ondertussen juist veel dat hoop geeft. Daar ontstaan de initiatieven die de samenleving langzaam veranderen. Rotmans heeft daar met zijn onderzoek en projecten zelf jarenlang aan bijgedragen. Hij noemt onder meer Urgenda, TeamNXT (teamnxt.org), de Circulaire Campus, de Gideons Bende – die werkt aan de radicale verduurzaming van de bouw – en onderstroom.org.
De onderstroom is de plek waar vernieuwing ontstaat. Kantelen gebeurt op het moment dat de onderstroom de bovenstroom wordt. Bij de energietransitie zien we dat inmiddels gebeuren: duurzame energie uit zon, wind en water is uitgegroeid van niche tot maatschappelijk speerpunt.
binnenstroom
Wie aan maatschappelijke transities wil werken, moet volgens Rotmans eerst een innerlijke transitie doormaken: de binnenstroom.
Dit is het meest persoonlijke deel van het boek. Hij vertelt over zijn reizen naar spirituele en bijzondere plekken. Zijn expeditie naar de Noordpool bleek daarbij levensveranderend.
‘Toen besefte ik dat ik mensen niet zozeer intellectueel, in het hoofd moest raken, maar vooral in het hart. Kennis is nodig, maar niet voldoende. Kennis leidt tot nog meer kennis en zet niet aan tot actie. Je komt pas in actie als je in het hart wordt geraakt.’
Nooit eerder schreef Rotmans zo open over deze persoonlijke ontwikkeling. De belangrijkste lessen die hij eruit trekt zijn de kracht van liefde en het belang van uitgeruste veranderaars. Veranderrust, noemt hij dat. Neem tijd om te reflecteren. Sta af en toe stil. Veranderaars willen altijd door, er is steeds meer werk te doen en voortdurend is er weerstand om mee om te gaan. Dat put uit en kan uiteindelijk zelfs tot depressie leiden.
Denk groot, begin klein
Denk groot, houd het klein.
Vrijwel alle onderzoeken en projecten waar Rotmans aan werkte, begonnen klein: met een handvol mensen, een eerste initiatief, een groep veranderaars of activisten. Kleine successen geven energie en motivatie. Groot denken begint met een visie, maar verandering groeit organisch. De onderstroom kun je niet forceren.
Daarom sluit het boek af met een Toekomstdroom: een visioen van Nederland in 2126, waarin leven mét en óp het water centraal staat. Die toekomstvisie is ook uitgewerkt in de driedelige documentaire Nieuw Nederland.
Wanneer je naar die beelden kijkt en beseft dat we nog maar honderd jaar hebben om zo'n toekomst werkelijkheid te maken, zie je vooral één ding: werk.
Heel veel werk.
Werk voor onze talenten en studenten. Werk voor bestuurders, politici, ondernemers en veranderaars. Niet morgen, maar vandaag.
Als dit inderdaad Jan Rotmans' laatste boek is, wil ik hem namens de lezers bedanken voor de kennis en inspiratie die hij ons gaf in Kanteltijd, maar ook in Omarm de chaos, Verandering van tijdperk, Omwenteling en zijn vele andere boeken.
Het ga je goed, Jan.