Karel, de nieuwe afdelingsmanager, maakt duidelijk dat hij als enige overziet wat er misgaat op de afdeling. Hij is een zelfverzekerde, ervaren leidinggevende. Nieuwe initiatieven neemt hij echter zonder overleg met het team en van collega's die niet meekunnen in het tempo van de veranderingen neemt hij afscheid. De sfeer op de afdeling is meer gespannen dan ooit.
Karel verdraagt niet dat er ook kanttekeningen bij zijn plannen worden gezet. Dan wordt hij woedend. Een goedbedoelde opmerking van een collega lijkt hij te ervaren als een krenkend verlies voor hem. Welkom in de onvoorstelbare wereld van narcisme.
Waarom narcistische woede voortkomt uit intense schaamte
Zijn woede wordt begrijpelijk als we zijn binnenwereld onderzoeken. Hij staat in de wereld met een onrealistisch grandioos zelf waarin hij niemand nodig heeft. Daarom voelt meedenken door anderen als vernederd worden: ‘Alsof ik het niet zelf kan! Duvel op met je advies.’
Maar dát hij zich vernederd voelt, is ook weer een vernedering. Zo ontstaat er een dubbele, niet te verdragen intense schaamte die hem duidelijk maakt dat hij helemaal niets waard is. Die krenking maakt Karel ongedaan door de ander tot dader te maken. ‘Jij valt mij onterecht aan en daarom heb ik het recht razend op jou te zijn. Ben je soms jaloers op mij omdat jij die grandioze capaciteiten zelf niet hebt?’
Achter het grandioze zelfbeeld schuilt een kwetsbare binnenwereld
In de meer dan veertig jaar dat ik in mijn praktijk voor psychotherapie en psychoanalyse werk, ben ik narcisme steeds beter gaan begrijpen. Ik ben ervan overtuigd geraakt dat diegene zelf echt niet weet hoe dit in zijn binnenwereld werkt.
Theoretisch wist ik dat narcisme geen prettige vorm van overmatige zelfliefde is. Maar in de praktijk zag ik dat ook echt. Iemand met narcisme kan kleine onvolkomenheden niet verdragen. Door een klein deukje in het grandioze zelf gaat diegene zich helemaal waardeloos voelen en zich intens schamen. Daarom is iemand met narcisme steeds bezig die onvermijdelijke kleine deukjes te vermijden of weg te poetsen.
Narcisme in relaties: waarom wederkerigheid zo moeilijk is
Cliënten vertellen me dat hun partner de werkelijkheid vertekent om maar niets fout te hebben gedaan. Ze eisen het recht op dat voor hen een uitzonderingsregel geldt. ‘Ik heb daar gewoon recht op.’
Dat mijn cliënt ziet dat de partner de werkelijkheid vertekent en verdraait, gaat er niet in. Mild over eigen gedrag en motieven nadenken om daarvan beter te worden, is geen veilige optie. En echt wederkerig emotioneel contact met je partner is al helemaal gevaarlijk. Dat wordt dus vermeden. ‘Ik ben zo geweldig dat ik helemaal alleen op mezelf kan bestaan en niemand nodig heb.’
Tragisch, want daardoor kunnen beide partners niet groeien aan hun relatie.
Omgaan met narcisme: bewaak je grenzen en vermijd de strijd
Samenleven of samenwerken met iemand met narcisme kan gemakkelijk verzanden in een voortdurende strijd over van alles. Besef dat voor iemand met narcisme alles in het teken staat van bescherming van het grandioze zelf. Dat bepaalt ook de waarde die je als collega, partner of kind voor diegene hebt.
De ander confronteren met diens binnenwereld leidt alleen maar tot een eindeloze strijd over gelijk of ongelijk. Want toegeven is verliezen en dat is onmogelijk. Maak je eigen binnenwereld duidelijk en bewaak je eigen grenzen. Natuurlijk kun je de ander aanspreken op wat diegene met jouw grenzen doet en vernederingen niet accepteren.
De mens achter het narcisme blijven zien
Het begrijpen van de binnenwereld van iemand met narcisme is veel bevredigender dan diegene bot weg te zetten als een narcist. De ander zien als een mens, hoe gecompliceerd ook, maakt dat je jezelf ook meer mens voelt in het contact. En dan kan zowel het lijden van degene met narcisme als dat van de collega, partner of het kind een gelijkwaardige plek krijgen.
Meer begrijpen van narcisme en de impact op relaties?
Waarom kan een kleine opmerking zoveel woede oproepen? En hoe blijf je in contact zonder je eigen grenzen te verliezen? In De onvoorstelbare wereld van narcisme biedt Frans Schalkwijk een verhelderende blik op de kwetsbare binnenwereld achter narcistisch gedrag. Ontdek het boek en bestel het bij Managementboek.