Veranderen voor de toekomst is een bijzonder boek. Niet alleen omdat dertig veranderexperts hun visie geven op de toekomst van het vakgebied, maar vooral omdat het laat zien dat de veranderkunde zelf midden in een verandering zit. De rode draad die door vrijwel alle bijdragen heen loopt, is dat de maakbaarheidsgedachte haar houdbaarheidsdatum lijkt te hebben bereikt. Of beter gezegd: we kunnen de toekomst wel maken, maar zij is niet maakbaar.
Ongemakkelijke boodschap
Dat is een ongemakkelijke boodschap. Juist wanneer situaties complex worden en de onzekerheid toeneemt, blijken organisaties namelijk terug te vallen op een diepgewortelde controlereflex. Dat is misschien wel een van de belangrijkste inzichten uit dit boek. Terwijl onze samenleving steeds minder voorspelbaar wordt, proberen we juist méér voorspelbaarheid te organiseren. Het boek noemt dit treffend de controleparadox. Ik herken die reflex sterk. Ook in organisaties waar adaptiviteit en experimenteren hoog in het vaandel staan, is de neiging groot om bij tegenwind toch weer naar plannen, regels en beheersinstrumenten te grijpen.
Sociaal proces van betekenisgeving
Veranderen voor de toekomst laat overtuigend zien dat onze huidige aanpak vaak onvoldoende is voor complexe vraagstukken. De veranderkunde richtte zich lange tijd op planning en controle van projecten. Nu verschuift de aandacht naar wat er tussen mensen gebeurt. Dat spreekt mij bijzonder aan. Veranderen is niet in de eerste plaats een technische opgave, maar een sociaal proces van betekenisgeving.
Daarmee raakt Veranderen voor de toekomst aan een inzicht dat ik misschien wel het meest waardevol vind. Bij de bekende drie niveaus van communicatie – inhoud, betrekking en appel – hebben we ons jarenlang bijna uitsluitend gericht op de inhoud. In een complexe omgeving blijkt echter vooral het betrekkingsniveau bepalend te zijn. Zoals Watzlawick al stelde: de kwaliteit van de relatie kleurt hoe wij de inhoud verstaan. De betekenis van wat gezegd wordt, ontstaat in de interactie. Het boek maakt duidelijk dat we ons daarvan pas recent werkelijk bewust beginnen te worden.
Sociaal constructionisme
Dat sluit nauw aan bij het belang dat de auteurs toekennen aan het sociaal constructionisme. De vraag is niet langer: wat is de beste oplossing? De vraag wordt eerder: hoe creëren we ruimte voor nieuwe perspectieven? Het gaat minder om objectieve waarheden en meer om het gezamenlijk betekenis geven aan de werkelijkheid. Verschillende zienswijzen mogen en moeten naast elkaar bestaan. In een complexe omgeving moeten we het misschien zelfs niet te snel eens willen worden.
Ook de rol van taal en verhalen krijgt terecht veel aandacht. Onze identiteit wordt gevormd door de verhalen die wij onszelf en anderen vertellen. Organisaties kennen vaak dominante verhalen, terwijl andere perspectieven nauwelijks gehoord worden. Blijvende verandering is onmogelijk als we geen aandacht hebben voor die veelheid aan verhalen. De taak van de veranderaar is dan ook niet om één waarheid te verkondigen, maar om ruimte te scheppen voor dialoog en ervoor te zorgen dat iedereen zich gehoord voelt.
Oplossingsreflex
Een van de hoofdstukken draagt de prachtige titel: De tijden zijn urgent, laten we vertragen. Het is een oproep die me aansprak. Niet direct in de oplossingsreflex schieten, maar eerst verhelderen wat er werkelijk gebeurt. Misschien hebben we in de veranderkunde te lang geloofd dat elk probleem een oplossing heeft en dat die oplossing vervolgens planmatig kan worden geïmplementeerd. De inzichten van Nassim Taleb resoneren hier sterk: het vermogen om met onzekerheid en het onbekende om te gaan, wordt belangrijker dan het streven naar beheersing.
Relationeel en ethisch vakmanschap
Bijzonder interessant vond ik ook de persoonlijke reflectie van Jaap Boonstra op zijn eigen professionele ontwikkeling. Hij beschrijft hoe de aanvankelijke houvast die kennis biedt, geleidelijk wordt verbreed naar een veel groter oog voor interacties tussen mensen. Zijn conclusie dat veranderen niet alleen methodisch handelen vraagt, maar vooral relationeel en ethisch vakmanschap, is wat mij betreft een kernzin van het boek. Reflectie en zelfkennis zijn geen luxe, maar essentiële onderdelen van professioneel handelen.
De toekomst van de veranderkunde lijkt dan ook te liggen in het creëren van leerruimte, ervaringen en betekenisvolle ontmoetingen. Medewerkers volgen zelden een veranderplan; zij sleutelen aan kleine verbeteringen en geven al doende betekenis aan verandering. De veranderaar moet daarom minder bezig zijn met het spel zelf en meer met het mogelijk maken van het spelen.
Interdisciplinair
Veranderen voor de toekomst laat bovendien zien dat een interne gerichtheid niet langer voldoende is. Veranderaars zullen zich steeds nadrukkelijker moeten bezighouden met maatschappelijke vraagstukken en interdisciplinair moeten samenwerken. De uitdagingen zijn simpelweg te groot om vanuit één discipline of perspectief te benaderen.
Veranderen voor de toekomst biedt geen nieuwe methode en geen stappenplan. Gelukkig niet. Het boek nodigt juist uit tot bescheidenheid, verwondering en een zoektocht naar nieuwe manieren van kijken. Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap: de illusie van maakbaarheid loslaten en leren omgaan met complexiteit, verschillen en onzekerheid. Juist daarin lijkt de toekomst van de veranderkunde te liggen.
Over Peter de Roode
Drs. Peter de Roode is zelfstandig adviseur en trainer. Hij ondersteunt organisaties bij het invoeren van grootschalige veranderingen waarbij gedragsverandering centraal staat.