We communiceren wat af met z’n allen, maar omdat we elkaar veel minder vaak begrijpen dan we denken, leidt dat tot enorme maatschappelijke kosten. Het gaat om een productieverlies van minstens 700 miljoen arbeidsuren in Nederland en verder gaat het ten koste van strategische helderheid, onderbouwde analyses en vertrouwen. De feilbaarheid van ons denken ligt ten grondslag aan onze falende communicatie. We hebben last van een aantal hardnekkige denkillusies die goede communicatie bemoeilijken, volgens Job Boersma en Joris Teeuwen in hun boek Communicatie als mindfuck. De oplossing ligt in het beter leren combineren van denken en communicatie en zo een dieper perspectief op gespreksvoering en communicatie te ontwikkelen. Een andere mindset dus.
Psychologisch proces
De auteurs benaderen communicatie niet als techniek, maar als psychologisch proces. Het instrument dat we voor communicatie gebruiken, ons brein, is veel minder betrouwbaar dan we gewoonlijk denken. Tot wel 95% van onze cognitieve processen speelt zich buiten ons bewustzijn af. Dit snelle, automatische deel van ons brein verwerkt enorme hoeveelheden informatie en bepaalt onze waarneming, oordelen, keuzes en gedrag, zonder dat we daar sturing aan geven. Die processen vinden daardoor grotendeels automatisch en onbewust plaats. Hersenactiviteit die een handeling initieert, treedt al op nog voordat we ons bewust worden van onze intentie om te handelen. Ons bewuste denken is slechts het topje van de ijsberg bovenop een veel grotere, onzichtbare basis van onbewuste cognitie.
Communicatieve mindfucks
De dode hoek van ons denken is het gebied waarin aannames, biases, emoties en verdedigingsmechanismen hun werk doen zonder dat we het in de gaten hebben. Daar ontstaan volgens de auteurs communicatieve mindfucks. Dat zijn verwarrende ervaringen of boodschappen die ons denken en gevoel door elkaar schudden, waardoor we gaan twijfelen aan onze eigen waarneming, herinneringen of oordelen.
Ons brein is ons communicatie-instrument, maar omdat ons brein feilbaar is, geldt dat ook voor onze communicatie. We kunnen nooit volledig neutraal communiceren omdat we altijd onze eigen mentale modellen, referentiekaders en aannames meenemen. Die kleuren onze interpretaties, terwijl ze voor ons als feiten aanvoelen. Communicatie is dus heel vaak geen neutrale uitwisseling van informatie maar van geloof en perspectieven. En wij maar denken dat het feiten zijn. De auteurs stellen dat communicatie op deze manier een mindfuck is, verkleed als rationaliteit.
ervaringen, belangen, emoties en cultuur
Boersma en Teeuwen werken in totaal tien mindfucks uit. Ze behandelen de illusies van luisteren, begrip, empathie, objectiviteit, ons eigen gelijk, veiligheid, maakbaarheid en het zelf. En daarnaast de miskenning van gevoel en het misverstand lichaamstaal. We worden snoeihard met onze neus op een aantal misvattingen gedrukt. Zo denken we dat we luisteren, maar we herkennen vooral wat we al kennen. We denken dat we begrijpen, maar vullen juist razendsnel in. We denken dat we objectief zijn, maar kijken door de bril van onze ervaringen, belangen, emoties en cultuur. Dit voelt voor ons als werkelijkheid, terwijl we in feite te maken hebben met onze eigen interpretaties. Deze uitgebreide doorkijk in de dode hoek van ons denken moet leiden tot een andere communicatie mindset. En die is hard nodig in deze tijd waarin organisaties sneller, complexer en gevoeliger worden.
In die mindset is communicatie een proces van gezamenlijke betekenisconstructie. Dat vraagt om verschillende perspectieven, expertises en ervaringen bij elkaar en met elkaar in relatie te brengen. Communicatie wordt dan een gezamenlijke zoektocht naar wat waar en relevant is zonder de relatie te beschadigen.
Communicatie als mindfuck is een bijzonder relevant boek. Het leest makkelijk, maar is ook behoorlijk confronterend doordat de auteurs de vervlochtenheid tussen denken en communiceren zichtbaar maken en de inhoudelijke, relationele en strategische gevolgen daarvan bespreken. Gelukkig bieden ze ook praktische oplossingen.