Veranderingen voor elkaar krijgen is niet eenvoudig. Zeker niet als deze echt iets vragen van de mensen die het betreft, in hun gedrag, hun routines, hun samenwerking. Je kunt altijd nog macht en dwang inzetten, maar vaak is intrinsieke motivatie nodig en beter. In die gevallen is het beter om de verandering mét betrokkenen aan te pakken dan vóór betrokkenen.
Een aloude manier hiervoor is actieonderzoek. En daar gaat het‘kloeke boek’ Impact met actieonderzoek over. Actieonderzoek is zeker niet nieuw, maar in het huidige tijdsgewricht wel (weer) wat naar de achtergrond geraakt. Het afdwingen van verandering met bluf, macht en desnoods geweld neemt behoorlijk de overhand in de wereld, en samen doen kan zomaar als ‘woke’ worden afgedaan. In deze zin is dit boek een prettige reminder voor hoe verandering ook kan, vaak zelfs beter lukt, en bovendien goed gestructureerd.
De kern van actieonderzoek samengevat
Om de dynamiek van actieonderzoek te vatten, hanteren de redacteurs een helder conceptueel kader. Ze ordenen het menselijk handelingsvermogen en de onderzoekspraktijk in zes centrale begrippen:
Onderzoeken: het systematisch verzamelen en analyseren van data.
Waarderen: oog hebben voor wat er al is en wat van betekenis is voor betrokkenen.
Participeren: het creëren van gelijkwaardige samenwerking en mede-eigenaarschap.
Veranderen: het daadwerkelijk interveniëren en transformeren van de praktijk.
Ontwerpen: het creëren van nieuwe instrumenten, modellen of werkwijzen.
Reflecteren: het continu kritisch bevragen van het eigen handelen en de procesgang.
Met deze zes begrippen creëren ze wat ze een ‘communicatieve ruimte’ noemen. In die ruimte stappen vervolgens de auteurs van 19 casestudies, waarin ze laten zien hoe deze begrippen in de praktijk uitpakken, in onderlinge samenhang. En dat blijkt nog best vaak een puzzel. Cases komen uit onderwijsvernieuwing, publieke sector en zorg.
Verfrissend eerlijk over actieonderzoek
Het sterke punt van Impact met actieonderzoek is de verfrissende eerlijkheid. Actieonderzoek verloopt nu eenmaal niet in een rechte lijn. De bundel laat ook zien dat het niet eenvoudig is. Dit maakt het boek tot een uiterst menselijk en realistisch handboek, in plaats van een steriel theoretisch betoog. Het boek laat goed zien hoe impact meerdere facetten kent: het bespreekbaar maken van institutionele obstakels, het faciliteren van collectief leren, het tastbaar verbeteren van leef- of werkomstandigheden.
De theoretische verankering (met knipogen naar grondleggers als Kurt Lewin, Chris Argyris en Donald Schön) is stevig, maar overschaduwt de praktijk nergens. De zes grondbegrippen bieden de lezer bovendien een heel bruikbare taal om de eigen reflectieve dialoog vorm te geven.
Een veeleisende methode voor praktijkonderzoekers
De vraag blijft wel of deze methode niet té veeleisend is voor de gemiddelde praktijkonderzoeker. Uit sommige casestudies (waarin auteurs reflecteren op hoe ze zich soms ‘vertild’ hebben aan hun eigen ambities) blijkt hoe lastig de meervoudige rol van de actieonderzoeker is. Je moet tegelijkertijd data verzamelen, een veranderteam faciliteren, het vertrouwen van partners winnen én wetenschappelijk verantwoorde concepten opleveren.
Bovendien blijft de ‘harde’ methodologische verantwoording in de casestudies soms wat onderbelicht ten koste van het meeslepende veranderverhaal. Hoe bewaak je de validiteit wanneer je als onderzoeker zélf onderdeel bent van de interventie? Hoewel het boek pleit voor een ‘visie op onderzoek van binnenuit’, zullen traditionele, positivistische beoordelaars hier nog steeds vraagtekens bij zetten. Het boek had nog scherper mogen contrasteren hoe actieonderzoekers omgaan met de externe druk van rigide, klassieke verantwoordingseisen in de wetenschap en bij subsidieverstrekkers.
Overtuigend en praktisch
Impact met actieonderzoek is een overtuigende en vooral praktijkgerichte introductie tot actieonderzoek. De grote kracht van het boek is dat het theorie en praktijk voortdurend met elkaar verbindt. De zes grondbegrippen - onderzoeken, waarderen, participeren, veranderen, ontwerpen en reflecteren - geven structuur aan een methode die anders gemakkelijk abstract kan blijven.
Vooral de 19 casestudies maken duidelijk hoe actieonderzoek er in verschillende contexten daadwerkelijk uitziet en welke vormen van impact kunnen ontstaan. De belangrijkste beperking van Impact met actieonderzoek is tegelijkertijd een gevolg van zijn grootste kracht: de brede en veelzijdige benadering.
De lezer krijgt verschillende vormen van actieonderzoek voorgeschoteld - waaronder appreciative inquiry, participatief actieonderzoek, organisatieontwikkeling, design research en reflexief onderzoek - maar daardoor kan het soms onduidelijk worden waarin actieonderzoek zich methodologisch precies onderscheidt van andere vormen van praktijkgericht onderzoek.
Ook blijft de vraag naar hoe je impact overtuigend vaststelt ingewikkeld. Het boek beschouwt impact terecht als een dynamisch proces van betekenisgeving, leren en veranderen, maar dat maakt het tegelijkertijd moeilijk om resultaten objectief met elkaar te vergelijken of causale conclusies te trekken.
Voor een lezer die op zoek is naar een strak stappenplan of een methode met duidelijke meetbare criteria kan Impact met actieonderzoek daarom minder bevredigend zijn. Het is eerder een uitnodiging tot gezamenlijk onderzoeken en reflecteren dan een praktisch receptenboek. Juist voor ervaren professionals is dat waarschijnlijk een voordeel, maar voor beginners kan de openheid van de methode soms ook als vaag of weinig houvast biedend worden ervaren.