Recensie

De grote systeemwissel - Systeemverandering als vraagstuk van denkbeelden en waarden

Hoe verander je een systeem als de bestaande denkbeelden en structuren juist verandering tegenhouden? In De grote systeemwissel onderzoeken Karel van Berkel en Anu Manickam hoe complexiteit, maatschappelijke waarden en systeemdenken samenkomen. Recensent Elmas Duduk bespreekt een boek dat een rijk conceptueel kader biedt en uitnodigt tot fundamentele herbezinning op de manier waarop we verandering organiseren.

Elmas Duduk | 18 november 2026 | 3-5 minuten leestijd

De roep om fundamentele verandering klinkt steeds luider. Klimaatverandering, maatschappelijke ongelijkheid, polarisatie en vastlopende publieke systemen vragen om andere oplossingen. Maar hoe wordt een grote systeemwissel gerealiseerd wanneer organisaties blijven denken, sturen en veranderen vanuit de principes van het systeem dat zij juist willen vervangen? Het risico is reëel dat een systeemwissel beperkt blijft tot een verandering van woorden: nieuwe termen, maar een ongewijzigde praktijk.

Kan een systeem veranderen met de denkbeelden die het in stand houden?

De auteurs vertrekken vanuit de constatering dat maatschappelijke systemen steeds complexer worden, terwijl nog altijd wordt vastgehouden aan traditionele probleemoplossing: analyseren, beleid formuleren, doelen stellen en interventies ontwikkelen. Daarachter schuilt de veronderstelling dat verandering beheersbaar is, mits voldoende kennis, sturing en controle beschikbaar zijn. Juist die veronderstelling wordt ter discussie gesteld. Wie het bestaande systeem wil vervangen met het denken dat dit systeem heeft voortgebracht, reproduceert het onder een andere naam.

Van maakbaarheid naar complexiteit

Een belangrijke verdienste van De grote systeemwissel is dat systeemverandering wordt gepresenteerd als een fundamenteel andere manier van kijken. Centraal staat het denken in complexe adaptieve systemen: systemen waarin onderdelen voortdurend op elkaar reageren, zich aanpassen en patronen ontwikkelen die niet eenvoudig te voorspellen of te beheersen zijn.

Met het Complex Systems Dynamics-model (CSD) tonen de auteurs aan waarom traditionele benaderingen tekortschieten. Niet ieder probleem kent een eenduidige oorzaak en niet iedere interventie leidt tot het beoogde resultaat. Verandering voltrekt zich bovendien niet alleen binnen organisaties, maar ook in wisselwerking met hun omgeving.

Dat inzicht is relevant voor iedereen die werkt aan organisatieontwikkeling. Nog altijd worden veel verandertrajecten ingericht volgens de logica van plannen, beheersen, implementeren en controleren, terwijl juist die logica onderdeel kan zijn van het vraagstuk. Een nieuw vocabulaire over complexiteit verandert daar op zichzelf niets aan.

Het gemeenschappelijke belang opnieuw centraal

Het begrip Common Good, het gemeenschappelijke belang, vormt het normatieve fundament van het boek. De auteurs onderzoeken hoe economische, politieke en maatschappelijke systemen zich hebben ontwikkeld en hoe dat belang naar de achtergrond is verdwenen. Zij plaatsen het huidige neoliberale kapitalistische systeem tegenover een perspectief waarin vrijheid, gelijkheid en solidariteit opnieuw in balans worden gebracht.

Daarmee gaat het boek verder dan een methodische verhandeling. Het stelt een wezenlijke vraag over de waarden waarop de samenleving is ingericht: niet alleen hoe systemen functioneren, maar vooral voor wie. Systeemverandering raakt immers aan macht, belangen, verantwoordelijkheden en de bereidheid om vanzelfsprekendheden ter discussie te stellen. Zonder die herijking van waarden blijft zij al snel steken in een herformulering van bestaande doelen.

Van systeemdenken naar systeemverandering

In het derde deel introduceren de auteurs de CAS-aanpak (Complex Adaptive Systems) voor falende systemen, met onderscheid tussen het veranderen van het gehele systeem, afzonderlijke systeemaspecten en de context waarin het systeem functioneert. Zo wordt duidelijk dat complexe verandering op verschillende niveaus kan plaatsvinden. Niet iedere verandering hoeft grootschalig te beginnen en niet iedere oplossing hoeft vooraf bekend te zijn.

De weerbarstigheid van echte verandering

Begrijpen is iets anders dan veranderen. Organisaties kunnen systeemdenken omarmen en tegelijkertijd blijven functioneren vanuit hiërarchie, controle, verantwoordingsdruk en institutionele belangen. Leidinggevenden spreken over samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid, terwijl financieringsstructuren, prestatie-indicatoren en besluitvormingsprocessen het tegenovergestelde stimuleren. Het taalgebruik verandert, de onderliggende logica niet.

In het laatste hoofdstuk richten de auteurs zich op veranderende governancestructuren, samenwerking in Quintuple Helix-verband en ondersteunende systemen die het Common Good bevorderen. Daarmee erkennen zij dat systeemverandering niet zonder institutionele verandering kan. De vraag blijft echter hoe bestaande machtsverhoudingen daadwerkelijk verschuiven en hoe partijen afstand nemen van structuren waarvan zij zelf afhankelijk zijn of voordeel ondervinden.

Conclusie: systeemverandering begint bij denkbeelden en waarden

De grote systeemwissel biedt een rijk conceptueel kader om maatschappelijke vraagstukken vanuit complexiteit en onderlinge afhankelijkheid te begrijpen. De combinatie van theorie, een systemische veranderaanpak en praktijkcasussen maakt het boek relevant voor professionals die verder willen kijken dan traditionele veranderkundige instrumenten.

Karel van Berkel en Anu Manickam verdienen een compliment voor de ambitie en de moed om systeemverandering te benaderen als een vraagstuk van denkbeelden en waarden in plaats van alleen methoden. De kracht van De grote systeemwissel ligt vooral in de uitnodiging tot herbezinning: niet direct zoeken naar oplossingen, maar eerst onderzoeken welke denkbeelden, waarden en structuren het bestaande systeem in stand houden.

Over Elmas Duduk
Elmas Duduk is psycholoog en bedrijfskundige. Als expert Lerende Organisaties en Veranderkundige begeleidt zij gerenommeerde organisaties bij complexe verandertrajecten, inrichtingsvraagstukken en kennismanagement. Zij is auteur van de boeken Crossmenstorschap en Comforttransitie. 

Deel dit artikel

Wat vond u van dit artikel?

0
0

Boek bij dit artikel

Producten

    Auteurs

      Trefwoorden

        Artikelen