Empirisch juridisch onderzoek: recht bestuderen in de praktijk

Recht staat niet los van de werkelijkheid. Toch werd rechtswetenschap lang vooral beoefend als tekstwetenschap: juristen lazen wetten, interpreteerden uitspraken en redeneerden vanuit beginselen. Empirisch juridisch onderzoek — ook wel aangeduid als Empirical Legal Studies (ELS) — doorbreekt die traditie. Door methoden uit de sociale wetenschappen toe te passen op juridische vraagstukken, wordt zichtbaar hoe het recht daadwerkelijk functioneert: in rechtszalen, op kantoren, in de beleving van burgers.

Dit vakgebied groeit snel, ook in Nederland. Surveyonderzoek, dossieranalyse, experimenten en observaties worden ingezet om aannames te toetsen en blinde vlekken in de rechtspraktijk te verhelderen. De boeken en auteurs op deze pagina geven een overzicht van de stand van zaken.

Naslagwerken en oriëntatie op het vakgebied

Wie empirisch juridisch onderzoek serieus wil nemen, heeft baat bij een grondig overzicht van het veld. De Nederlandse Encyclopedie Empirical Legal Studies biedt precies dat: een uitvoerige beschrijving van methoden, deelgebieden en toepassingen binnen de Nederlandse rechtswetenschappelijke context. Het werk is samengesteld door prominente onderzoekers uit het veld en vormt een onmisbaar referentiepunt.

Een pleidooi voor meer empirie in het recht

Recht is te belangrijk om aan juristen alleen over te laten — die provocerende stelling ligt ten grondslag aan het werk van Marijke Malsch, senior onderzoeker bij het NSCR en raadsheer-plaatsvervanger. Malsch is een van de meest uitgesproken pleitbezorgers van empirisch juridisch onderzoek in Nederland. Zij verbindt rechtswetenschappelijke kennis consequent met inzichten uit de sociale wetenschappen.

Empirisch onderzoek in de Nederlandse rechtspraktijk

De afgelopen twee decennia heeft empirisch juridisch onderzoek in Nederland een stevige institutionele basis gekregen, mede dankzij het zogenoemde Sectorplan Rechtsgeleerdheid. Verschillende onderzoeksgroepen — in Groningen, Utrecht, Rotterdam en elders — ontwikkelden eigen onderzoekslijnen en methoden. Twee bundels documenteren die ontwikkeling.

Recht in het echt, onder redactie van onder anderen Peter Mascini en Nienke Doornbos, brengt verschillende benaderingen van empirisch rechtsonderzoek samen in één overzichtswerk. Het laat zien hoe breed het veld is: van kwalitatieve interviews tot kwantitatieve analyse van rechtbankdossiers.

Assumpties toetsen: als het recht het bij het verkeerde eind heeft

Rechters en wetgevers baseren hun beslissingen vaak op veronderstellingen over hoe mensen zich gedragen, wat zij willen of wat eerlijk voelt. Maar kloppen die aannames ook? Ivo Giesen, hoogleraar burgerlijk recht en procesrecht aan de Universiteit Utrecht, heeft zich intensief beziggehouden met deze vraag. Samen met collega's onderzocht hij of rechterlijke interpretaties van maatschappelijke opvattingen overeenstemmen met wat burgers daadwerkelijk vinden.

Experimenten als juridische onderzoeksmethode

Een bijzondere tak van empirisch juridisch onderzoek maakt gebruik van gecontroleerde experimenten — een methode die in de psychologie en economie al langer wordt toegepast, maar in de rechtswetenschap betrekkelijk nieuw is. Waar traditioneel juridisch onderzoek redeneert vanuit teksten, toetst experimenteel juridisch onderzoek veronderstellingen in een laboratoriumomgeving.

Strafrecht en bestuursrecht: recht in uitvoering

Empirisch juridisch onderzoek heeft zich ook stevig genesteld in het strafrecht en bestuursrecht. Hier zijn de praktijkvragen urgent: hoe verloopt een strafbeschikkingsprocedure in de werkelijkheid? Wat vinden burgers rechtvaardig als het gaat om juridische remedies? Grootschalige observatiestudies en surveyonderzoek geven antwoord op vragen die zuiver dogmatisch onderzoek niet kan beantwoorden.

De rechter als onderzoeksobject

Een specifieke en vruchtbare richting binnen empirisch juridisch onderzoek richt zich op de rechter zelf: hoe beslist hij of zij, welke overwegingen spelen een rol en wijken die af van wat de wet voorschrijft? Dossieronderzoek en interviews bieden een blik achter de schermen van de rechterlijke macht.

Conclusie: recht en empirie als bondgenoten

Empirisch juridisch onderzoek is geen bedreiging voor de rechtswetenschap, maar een verrijking. Het stelt juristen in staat aannames te toetsen, blinde vlekken te ontdekken en de afstand tussen wet en werkelijkheid te overbruggen. De boeken op deze pagina laten zien hoe gevarieerd dat onderzoek er in de praktijk uitziet: van laboratoriumpexperimenten en surveyonderzoek tot observaties in de rechtszaal en interviews met rechters.

Nederland heeft in korte tijd een stevige traditie opgebouwd in dit vakgebied. De werken van onderzoekers als Marijke Malsch en Ivo Giesen illustreren hoe empirisch en normatief onderzoek elkaar kunnen versterken. Wie het recht wil begrijpen zoals het werkelijk functioneert, kan niet om deze literatuur heen.