Waarom blijft een artiestennaam waar je nét niet op kunt komen zo hardnekkig hangen in je hoofd? Waarom raakt één kritiekpunt soms meer dan tien complimenten? Waarom vind je andere automobilisten gemakkelijk asociaal en heb je voor je eigen rijgedrag altijd een goede verklaring? Vertrouw er bij het zoeken naar antwoorden niet op dat je brein met een rationele verklaring komt. Ons brein liegt. Eigenlijk de hele dag. Omdat dat vaak de minste energie kost. Jeanne Bakker schreef er een boek over: Jouw brein liegt.
En wat een heerlijk boek. Een prettige omvang, een fijn lettertype, fraai en fris vormgegeven. En vooral: heerlijk helder geschreven. Jouw brein liegt van Jeanne Bakker is wat mij betreft een van de lekkerst geschreven praktisch-wetenschappelijke boeken over ons brein die ik de afgelopen jaren heb gelezen.
Een sterke en toegankelijke opbouw
Het oblong formaat leest prettig en de opbouw is sterk. Je merkt dat Bakker niet alleen psycholoog, maar ook opleider is. Elk hoofdstuk kent hetzelfde ritme: een herkenbaar voorbeeld, het oorspronkelijke onderzoek, verdiepende of nuancerende studies, uitleg van het mechanisme en praktische tips.
Bakker zet 26 denkfouten en biases op een rij. Wie weleens iets heeft gelezen over waarnemen, oordelen en besluitvorming kent er waarschijnlijk een aantal. Maar vaak toch in de categorie: hoe zat dat ook alweer?
Prettig in het potentiële oerwoud van fallacies, biases en denkfouten is daarom de ordening. Bakker verdeelt ze over vijf delen: hoe je brein shortcuts neemt, waarom je blijft waar je bent, hoe anderen je sturen zonder dat je het merkt, hoe je geheugen liegt en – mooi geformuleerd – hoe je denkt dat je rationeel bent.
Complexe psychologie in gewone taal
De kracht zit vooral in haar vermogen ingewikkelde psychologische mechanismen terug te brengen tot gewone taal. Soms zelfs tot één zin. De fundamentele attributiefout bijvoorbeeld: we zien gedrag en concluderen karakter.
Tegelijkertijd doet die eenvoud nergens afbreuk aan de inhoud. Bakker laat zien hoe onderzoeken zijn ontstaan, later zijn herhaald en waar conclusies zijn bevestigd of genuanceerd. Ook verbreedt ze bekende inzichten. Zo laat ze bij het endowment effect en de fundamentele attributiefout zien welke rol culturele verschillen kunnen spelen.
Van het Pygmalion-effect tot hindsight bias
Op andere plekken verdiept ze juist. Bijvoorbeeld bij het Pygmalion-effect. Waarschijnlijk bekend: hoge verwachtingen kunnen leiden tot betere prestaties. Bakker gaat verder en beschrijft welk concreet gedrag die verwachtingen oproepen, hoe de ander daarop reageert en wanneer het effect sterker of juist zwakker wordt. Ook dit weet ze weer in één zin te vangen: Verwachting kan identiteit worden.
Naast verbreding en verdieping kwam ik ook denkfouten tegen die voor mij minder bekend waren. De hindsight bias bijvoorbeeld: achteraf lijkt alles ineens logisch. En de just world fallacy: onze behoefte om te geloven dat de wereld in zekere mate rechtvaardig en voorspelbaar is. Het idee dat nare dingen mensen soms simpelweg door pech of toeval overkomen, vinden we moeilijk te verdragen. Als goed gedrag wordt beloond en slecht gedrag bestraft, voelt de wereld veiliger en controleerbaarder.
Denkfouten hebben ook een functie
Daarmee laat Bakker mooi zien dat denkfouten niet alleen fouten zijn. Ze vervullen soms ook een psychologische functie. En dat is een van de aantrekkelijkste kanten van Jouw brein liegt. Het is geen beschuldigend, maar een onschuldigend boek.
Je bent niet dom omdat je te lang aan iets vasthoudt. Niet zwak omdat je goede voornemens niet altijd volhoudt. Ons brein probeert razendsnel betekenis te geven, energie te besparen en de wereld voorspelbaar te maken. Bakker helpt je die momenten beter te herkennen en geeft praktische tegenbewegingen.
Waardevol voor professionals én andere nieuwsgierige lezers
Voor trainers, coaches en andere professionals die met mensen en gedrag werken, vind ik dit boek bijzonder waardevol. Maar eigenlijk is het interessant voor iedereen die wil begrijpen waarom we denken wat we denken en doen wat we doen.
Na het lezen heb je het prettige gevoel dat je je eigen brein nét iets beter begrijpt. Al kan dat natuurlijk ook de fluency bias zijn: omdat iets helder, logisch en prettig wordt uitgelegd, voelt het al snel alsof je het ook echt begrijpt. En daarmee bewijst het boek, met dat voldane en bekwame gevoel bij het omslaan van de laatste pagina, misschien meteen zijn eigen punt. Jouw brein liegt.