Privilege: onzichtbare voordelen in de samenleving

Privilege is een lastig begrip. Het verwijst naar voordelen die bepaalde groepen in de maatschappij genieten, vaak zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Deze ongeziene privileges bepalen in hoge mate wie welke kansen krijgen en wie aan de macht komen. In Nederland werd het debat over privilege breed geopend door journalist Joris Luyendijk, die ontdekte dat zijn eigen succes niet alleen het gevolg was van talent en hard werken.

De mechanismen achter privilege

Privilege werkt op subtiele manieren. Het gaat niet alleen om tastbare voordelen zoals inkomen of vermogen, maar vooral om cultureel en sociaal kapitaal: netwerken, omgangsvormen en ongeschreven codes. Wie deze codes kent, heeft toegang tot posities waarin resultaten niet meetbaar zijn en 'kwaliteit' subjectief wordt bepaald. Dat maakt het mechanisme zo hardnekkig.

Intersectionaliteit: privilege is geen zwart-wit verhaal

Privilege komt in vele vormen voor en verschillende kenmerken versterken elkaar. Een witte vrouw ervaart andere voordelen en belemmeringen dan een zwarte vrouw. Een hoogopgeleide man van kleur heeft privilege door zijn opleiding, maar niet door zijn huidskleur. Deze gelaagdheid wordt intersectionaliteit genoemd.

Privilege in organisaties en leiderschap

In bedrijven en organisaties heeft privilege grote gevolgen. Bij werving en selectie voor leiderschapsposities worden vaak mensen gekozen die 'passen' bij de bestaande cultuur. Dat betekent in de praktijk: mensen die op de huidige leiders lijken. Zo blijft de top homogeen en worden andere perspectieven buitengesloten.

De verborgen dimensie van klasse

In Nederland houden we niet van praten over klasse. We doen alsof we allemaal tot de middenklasse behoren. Toch bepaalt sociale klasse in hoge mate welke kansen mensen krijgen. Wie opgroeit in een gezin met cultureel en economisch kapitaal, heeft vanaf de start meer mogelijkheden. Die ongelijkheid begint al op jonge leeftijd en loopt als een rode draad door het onderwijssysteem.

Sociale stijgers en transklasses

Mensen die sociaal stijgen, bewegen tussen twee werelden. Ze verlaten hun oorspronkelijke milieu maar voelen zich niet altijd thuis in hun nieuwe omgeving. Deze positie tussen twee klassen brengt spanning met zich mee. Tegelijkertijd kunnen sociale stijgers waardevolle bruggenbouwers zijn, omdat ze beide werelden kennen.

Privilege en macht in gesprekken

Ook in gesprekken speelt privilege een rol. Wie wordt gehoord? Wiens mening telt? Onderzoek laat zien dat dezelfde uitspraak anders wordt gewaardeerd afhankelijk van wie hem doet. Mannen wordt vaker gezag toegekend dan vrouwen, witte mensen vaker dan mensen van kleur. Deze ongelijkheid in gespreksruimte is een belangrijk aspect van privilege.

Status en vermogen: zichtbare en onzichtbare privileges

Sommige vormen van privilege zijn zichtbaar, zoals vermogen en status. Andere zijn onzichtbaar, zoals de vanzelfsprekendheid waarmee bepaalde mensen hun stem kunnen laten horen. Opvallend genoeg krijgt vermogensongelijkheid relatief weinig aandacht, terwijl de verschillen op dit gebied juist sterk zijn toegenomen. Wellicht omdat veel mensen vermogen als iets abstracts ervaren, of omdat huizenbezit voor een illusie van gedeelde welvaart zorgt.

Waarom begrip van privilege belangrijk is

Inzicht in privilege is essentieel voor wie streeft naar een eerlijker samenleving. Het gaat niet om schuldgevoelens of het ontkennen van eigen prestaties. Het gaat erom te erkennen dat niet iedereen dezelfde startpositie heeft en dat structuren bepaalde groepen systematisch bevoordelen. Die erkenning is de basis voor verandering.

In organisaties betekent dit: kritisch kijken naar wie beslissingen neemt, wie gehoord wordt en welke codes als norm gelden. In de samenleving betekent het: ruimte maken voor andere perspectieven en beseffen dat gelijke kansen méér vergen dan alleen toegang. Het vraagt om het wegnemen van structurele belemmeringen en het herkennen van onzichtbare voordelen.

De gesprekken over privilege zijn niet altijd gemakkelijk. Ze raken aan identiteit en aan de vraag of ons succes echt helemaal onze eigen verdienste is. Toch zijn deze gesprekken noodzakelijk. Want alleen door privilege bespreekbaar te maken, kunnen we werken aan een samenleving waarin iedereen volwaardig mee kan doen.