‘Ons boek is een soort Handboek van Bevrijding’

Communicatie als mindfuck is volgens de tekst op het achterplat geen geruststellend communicatieboek, maar een liefdevolle aanslag op je geloofssystemen. Dat is nog zwak uitgedrukt: ik vind het een ronduit disruptief boek. Alles wat je geleerd hebt over communicatie, kan de prullenbak in.

Dat was ook een beetje de bedoeling, want alleen door te kiezen voor disruptie kun je uit de illusies geraken die echte communicatie belemmeren. Veel communicatie rust op een flinterdun begrip, terwijl we er alles aan doen om ons gelijk te halen. We benaderen de ander niet als meedenker, spiegel of leraar, maar vaak als publiek, tegenstander, obstakel of potentiële bondgenoot. Je kan geen vooruitgang boeken als je op dezelfde manier communiceert als je altijd al deed. Je moet disruptief zijn.

Terwijl de hele communicatie-industrie, dus alle literatuur, cursussen en trainingen, juist op die illusies is gebouwd.

Dat klopt. We stellen in ons boek onder meer de maakbaarheidsillusie aan de kaak, hoe die door allerlei systemen in stand wordt gehouden. De maakbaarheidsillusie reduceert organisatieproblemen tot een vorm die bestuurbaar lijkt. Als resultaten tegenvallen, moet er een oorzaak zijn die te isoleren is en dus moet er een interventie zijn die je kunt implementeren. 

Communicatietraining is in deze context een voor de hand liggend voorbeeld: vaardigheden worden behandeld als primaire variabele, maar in de praktijk is het effect voorspelbaar: de training levert ritueel, vocabulaire en oefensituaties op, maar het systeem blijft intact.

Wat verstaan jullie precies onder communicatie? Ik kom in het boek nergens een duidelijke definitie tegen.

Dat klopt en dat is een bewuste keus, want zo’n definitie framet het begrip meteen in een bepaalde kaartenbak. Communicatie gaat vooral over wat er in het hier en nu gebeurt, met jezelf en met anderen, en dat je je bewust bent van de context waarin dat gebeurt.

Het gaat erom dat er uitwisseling plaatsvindt tussen meerdere mensen. Hoe dat gebeurt, dus het proces, heeft meer waarde dan een definitie van wat communicatie is. Wat haal jij uit communicatie? Wat doet communicatie voor jou als je daar wat bewuster in staat? Dat is de insteek van het boek. We hebben geprobeerd dat wat meer te ontrafelen en ja, dat levert een ontluisterende reis op.

Dan de titel van jullie boek: wat moet je zien voordat je het doorhebt?

Dat je minder vrij bent in je denken dan je denkt. We worden constant beïnvloed door eerdere ervaringen, onze mentale toestand, emoties, de structuur waarin we ons bevinden. Ons brein is niet alleen een waarnemer, maar ook een machine die betekenis produceert. Een machine die continu oorzaken, intenties en identiteit aan elkaar plakt tot een logisch verhaal.  Pas als je dat ziet, ga je het ook ervaren. Dan wordt ons boek met recht een disruptief boek.

Het lastige is alleen dat de feilbaarheid van ons denken juist in dat denken zelf zit, buiten bereik van ons bewustzijn. Wij hebben dat ‘de dode hoek van ons denken’ genoemd. In ons boek willen wij die dode hoek zichtbaar maken. Daardoor wordt het gemakkelijker om die feilbaarheid waar te nemen en onze communicatiestrategieën daarop af te stemmen. Want ondanks alles zijn we echt wel in staat tot helder communiceren.

Een belangrijk begrip in dit verband is ‘mentaliseren’. Wat betekent dat?

Ik vind ‘mentaliseren’ een van de meest fantastische concepten uit de psychologie, omdat je daarmee leert na te denken over je eigen gedachten en die van anderen. ‘Mentaliseren’ betekent beseffen dat gedrag van jezelf en anderen wordt gestuurd door complexe, vaak onduidelijke innerlijke processen. Wie vanuit die houding luistert, hypotheses vormt, kleine checkvragen stelt en ruimte laat voor stilte en emotionele nuance, bouwt stap voor stap aan een dieper en gezamenlijk begrip. Dan ben je veel vrijer in je communicatie.

Dus effectief communiceren is niet alleen een kwestie van je verplaatsen in de ander, wat je in veel communicatietrainingen leert, maar vooral ook je verplaatsen in jezelf.

Dat klopt. Met name ‘verplaatsen’ is in dit verband een mooi woord. Het geeft weer dat je een andere invalshoek kiest ten aanzien van wie je bent en hoe je je in een interactie begeeft. Dus dat is wel een mooie samenvatting van onze boodschap.

Het lijkt erop dat je de hoofdstukken in willekeurige volgorde kunt lezen, al naar gelang je interesse. Is dat ook zo? 

Het boek begint met het denken, omdat dat de basis vormt van veel van de illusies die ons parten spelen. De opbouw zit ‘m hierin dat we beginnen met wat je het meeste doet op een dag. Luisteren bijvoorbeeld: mensen luisteren niet goed; dat is het meest herkenbare aspect van communicatie. Je denkt dat je dingen begrijpt, maar je hebt niet in de gaten dat dat op geleend begrip berust. Je verwart herkenning met begrip; daarover gaat het tweede hoofdstuk.

Geleidelijk worden de illusies die we bespreken dan ingewikkelder, ga je als het ware steeds een stukje dieper de dode hoek in. Zo hebben we het overigens niet echt bedoeld. We hebben niet expliciet dat frame gekozen, maar dat is wel het effect. Overigens kun je wat ons betreft de hoofdstukken best los van elkaar lezen hoor, al naar gelang de aspecten die jou het meest triggeren.

Wat bedoelen jullie met ‘geleend begrip’?

Veel van wat we denken te begrijpen, berust eigenlijk op wat we gehoord hebben, wat anderen aan ons verteld of uitgelegd hebben. Begrip van de fenomenen om ons heen berust op geleende en gedeelde kennis.

Er zijn maar weinig mensen die echt heel nauwkeurig iets weten over een bepaald onderwerp. Je ziet in heel wat teams dat belangrijke informatie feitelijk vooral bij één persoon aanwezig is en als hij of zij wegvalt, valt ook die kennis weg. Dan zie je pas hoe weinig kennis er in de andere personen aanwezig is, terwijl ze jarenlang de schijn van het tegendeel hebben opgehouden.

Jullie willen de lezer helpen een eigen communicatiekompas te ontwikkelen. De belangrijkste tip daarvoor is: ontwikkel ‘een flinke dosis zelfbewustzijn en reflectie’. Toch lijkt het alsof jullie daar zelf niet helemaal in geloven.

Je doelt waarschijnlijk op de paragraaf met als kop: ‘Onvermijdelijk wellicht, maar moeten we het daarom hierbij laten?’ Je moet het zo zien: mindfucks zijn hardnekkig. Ze dragen bij aan overleving en sociale bescherming. Daarom voelen ze vaak zo goed. Het is geen wonder dat de dominante communicatiemindset meestal impliciet gericht is op beïnvloeden en positioneren: we spreken vaak om anderen te overtuigen of te controleren. Het effect van wat we zeggen, weegt dan vaak zwaarder dan de bereidheid om waarachtig te zijn of de ander werkelijk te begrijpen.

We hebben Communicatie als mindfuck geschreven om mensen aan het denken te zetten. Er wordt ongelooflijk veel geluld, maar er wordt heel weinig nagedacht. Dat is zonde van de tijd. Mensen worden dagelijks gemindfuckt. Door zo veel mogelijk van die mindfucks samen te brengen, is het een soort Handboek van Bevrijding geworden. Het kan je in zekere zin bevrijden uit de vele illusies die je parten spelen.