Het voelt alsof in deze tijd veel verandering wordt teruggedraaid en progressieve agenda’s ongedaan worden gemaakt. Maar ideeën die eenmaal wortel hebben geschoten, laten zich niet zomaar uitwissen. Wie verder terugkijkt, ziet hoe ingrijpend de wereld veranderd is: 2025 lijkt in weinig opzichten op 1965. Rebecca Solnit is in haar leven getuige geweest van verandering. In Het begin volgt op het einde geeft ze duiding aan de niet-lineaire verandering van tijden. Achter afzonderlijke emancipatoire veranderingen ontwaart Solnit een grotere verschuiving: van een wereldbeeld gebaseerd op hiërarchie, dominantie en afgescheidenheid naar een relationeler wereldbeeld waarin onderlinge afhankelijkheid centraal staat.
Ideeën zijn als zaden
Solnit wil absoluut niet de illusie wekken dat alles beter gaat en dat we precies weten waar we willen uitkomen in de toekomst. ‘We’ is een lastig te definiëren term, maar ze gebruikt die toch om de voorstanders van progressieve agenda’s te bundelen. Het einddoel hoeven we niet concreet voor ons te zien om dichterbij te komen. Zolang we richting kiezen en voorwaarts blijven gaan. Ideeën over een eerlijkere, gelijkwaardiger en meer verbonden toekomst vergaan niet. In de afgelopen 60 jaar is gebleken dat deze ideeën standhouden. Succesvolle ideeën nemen geleidelijk een steeds tastbaardere, concretere vorm aan.
Intussen leven we in onzekere tijden, waarin het oude systeem afbrokkelt en het nieuwe nog aan het ontstaan is. In deze tussenruimte vertonen de monsters zich, zoals de veel geciteerde marxistische denker Antonio Gramsci ze heeft genoemd. Zij zijn gehecht aan de stervende oude wereld van ongelijkheid en hiërarchie. Volgens Solnit hebben ze het idee dat ze de geboorte van een nieuwe wereld kunnen tegenhouden. Maar, zoals de Chileense dichter Pablo Neruda schreef, al probeer je bloemen te knakken, de lente kun je niet tegenhouden.
Gemeenschappelijk weefsel
Veranderingspatronen worden vaak pas zichtbaar wanneer we uitzoomen. Wat op één moment een mislukking lijkt, kan jarenlang onder de oppervlakte doorwerken om later alsnog gevolgen te krijgen. Revoluties voltrekken zich eerst in de verbeelding: nieuwe ideeën veranderen wat mensen voor mogelijk en wenselijk houden, voordat instituties en systemen mee veranderen.
Achter die veranderingen ziet Solnit een nog grotere verschuiving in ons wereldbeeld. De natuurbeschermingsbeweging maakte al vroeg zichtbaar dat niets op zichzelf staat: levende wezens zijn onderdeel van ecosystemen en afhankelijk van elkaar. Datzelfde inzicht in onderlinge verbondenheid kreeg ook sociaal en politiek betekenis. Martin Luther King en de burgerrechtenbeweging putten uit het besef dat het lot van mensen onlosmakelijk met elkaar verweven is. Wie de wereld zo bekijkt, kan individuele vrijheid en welzijn niet los zien van het welzijn van anderen. Verbondenheid is daarmee bij Solnit niet alleen een biologisch of systemisch gegeven, maar ook een moreel uitgangspunt: uit onderlinge afhankelijkheid volgen mededogen, solidariteit en verantwoordelijkheid voor elkaar.
Groeiend inzicht in gelijkheid en vooruitgang
Solnit is al sinds 1961 op deze planeet. Ze heeft heel wat mijlpalen van vooruitgang gezien. Terugkijkend is ook haar eigen besef van wat normaal en moreel wenselijk is gegroeid. In de kinderboeken uit haar jeugd was ongelijkheid tussen man en vrouw heel gewoon. In de film Purple Rain zit een behoorlijk seksistische scène die ze vroeger voor zoete koek had geslikt. Ze vroeg zich af wie ze was in die tijd. Maatschappelijk was segregatie heel gewoon en werden vrouwen gezien als ondergeschikt aan mannen.
Wat ooit normaal was, kan enkele decennia later zo vreemd aanvoelen dat we nauwelijks meer begrijpen hoe we het ooit normaal konden vinden. Nog steeds is van alles niet goed genoeg, maar er is wel veel gebeurd ten opzichte van waar we vandaan kwamen. Activisme maakt het onzichtbare zichtbaar. Meer gelijkheid betekent dat er verhalen rondzingen die belastend zijn voor de machthebbers. De oude wereld waarin sommigen belangrijker zijn dan anderen wordt ontmanteld. Ongeacht of je campagne succes heeft, als je de waarden die je wilt verbreiden zelf uitdraagt, dan ben je in het hier en nu al geslaagd.
De ideologie van afgescheidenheid
Solnit draagt een sterk systeemperspectief uit, waarin het concept van onderlinge verbondenheid centraal staat. De wrede politiek van extreemrechtse en reactionaire partijen ziet ze als een ideologie van afgescheidenheid. Deze tegenbeweging wil terug naar hiërarchieën en segregatie, naar onderscheid tussen mensen in belangrijkheid. Dit als een rechtvaardiging voor wreedheid, uitsluiting en onderdrukking.
Deze isolationistische ideologie hecht veel waarde aan de individuele vrijheid van enkelen en wil dit beschermen ten koste van de rest en het geheel. Ze ontkent verbondenheid tussen dingen en grijpt terug op narratieven van hiërarchie en ongelijkheid. Sterke vrouwen, queers en de aanwezigheid van culturele minderheden verstoren dit wereldbeeld. Dit wereldbeeld gaat uit van schaarste: het welzijn van de één moet wel ten koste gaan van de ander. In de coronapandemie werd onze onderlinge verbondenheid goed duidelijk, maar in de rechtse hoek zagen mensen beschermingsmaatregelen als een aanval op hun individuele vrijheid ten gunste van het algemene belang. Waarheid en feiten zijn in dat wereldbeeld producten die je kunt kiezen op de vrije markt van realiteiten.
Subtiele mijlpalen van maatschappelijke verandering
Een wereldbeeld van onderlinge verbondenheid kan alleen gedijen als de mensen en systemen om ons heen gedijen. Zo kan de emotionele en spirituele armoede van een wereldbeeld gebaseerd op schaarste en concurrentie langzaam uit ons wegglijden. Samenwerking is de sleutel tot overleving, zowel in de natuur als in sociale systemen.
Vernieuwende ideeën beginnen vaak als een klein stroompje om vervolgens te verbreden. Boeddhistisch gedachtegoed, waarin verbondenheid en naastenliefde centraal staan, is geleidelijk over de wereld verspreid. Subtiele veranderingen zie je pas als er een mijlpaal is bereikt. Solnit heeft er vele voorbij zien komen in de afgelopen 65 jaar van haar leven. Als inwoner van Californië is ze al jaren betrokken bij het activisme van de inheemse bevolkingsgroepen. In haar jeugd kreeg ze te horen dat ‘die er niet meer zijn’. Rouwen om de levenden is veel ingewikkelder.
Al in de opening van dit boek staat Solnit stil bij de ‘rematriëring’ van een stuk land ten noorden van San Francisco waarvan de rechten worden teruggegeven aan de inheemse bevolking die het land beheert voor alle levende wezens. Er is iets aan het kantelen. Onderlinge verbondenheid is niet alleen een biologisch feit. Steeds vaker willen we verbonden zijn in de nieuwe wereld die we aan het bouwen zijn. Al ontkent Solnit niet dat de ideeën uit de oude wereld ook kunnen sluimeren en op een bepaald moment politiek vruchtbaar zijn. Solnits analyse is beschrijvend, maar haar politieke opvattingen zijn nadrukkelijk progressief en activistisch.
Verbeeldingskracht als motor voor verandering
Solnit put hoop uit het verleden waarin ze ziet hoe veranderingen zich voltrekken. Iets wat ooit onmogelijk leek, kan werkelijkheid worden. Ze houdt zich verre van voorspellingen, maar ze ziet hoe mensen hun verbeeldingskracht gebruiken om in het heden iets te creëren om naartoe te streven. Veranderingen zijn de oogst van zaadjes die lang geleden geplant zijn. Je hoeft de toekomst niet te kennen om in het heden te handelen.
Solnit wijst op onze gebrekkige waarneming van verandering en brengt vervolgens verhalen samen om perspectief te geven. We zien incidenten beter dan processen. We zien terugslag beter dan geleidelijke normverschuiving. We herinneren ons de strijd, maar vergeten hoe vreemd de wereld vóór die strijd eruitzag. En zodra een radicale verandering gemeengoed is geworden, ervaren we haar niet langer als verandering.
Het begin volgt op het einde is absoluut een essentiële in het oeuvre van Rebecca Solnit. Met haar bekende essayistische stijl schijnt ze op geheel eigen wijze licht op de processen waar we middenin zitten.