trefwoord
Bankencrisis: de wankele fundamenten van het financiële systeem
De bankencrisis van 2008 was geen incident, maar een keerpunt in de wereldeconomie. Wat begon met het faillissement van Lehman Brothers op 15 september 2008, groeide uit tot de grootste financiële crisis sinds de jaren dertig. Banken die te groot waren om te falen, bleken tegelijk te groot om te redden. Het vertrouwen in het financiële systeem verdween en overheden moesten met honderden miljarden ingrijpen om een totale ineenstorting te voorkomen.
Ook Nederland ontkwam niet aan de gevolgen. ABN AMRO werd genationaliseerd, ING kreeg miljarden staatssteun en SNS Bank viel uiteindelijk toch om. De crisis legde bloot hoe kwetsbaar ons financiële stelsel was en hoe ver banken waren afgedwaald van hun maatschappelijke functie. Risicovolle speculatie, bonuscultuur en gebrekkig toezicht vormden een explosieve mix.
Toezicht als reparatie achteraf
Na de crisis kwam het besef dat er fundamenteel iets mis was gegaan met het toezicht op banken. De val van Lehman Brothers had niemand zien aankomen, ook DNB en de ECB niet. Toezichthouders hadden te veel vertrouwd op de zelfregulerend vermogen van de markt en te weinig gekeken naar de onderliggende risico's. De invoering van strengere kapitaaleisen, stresstesten en nieuwe Europese toezichtstructuren moest dit corrigeren.
-
Crisislogboek - Eigenzinnig verslag van tien jaar financiële crisisVerder lezen in het magazineEen persoonlijk logboek van tien jaar crisis, geschreven vanuit de VEB. Dit eigenzinnige verslag toont hoe de gebeurtenissen werden beleefd door iemand die er middenin stond, met alle vergissingen en verrassingen van dien.
Auteurs die schrijven over 'bankencrisis'
Nederlandse banken op het randje
De Nederlandse bankensector toonde zich kwetsbaarder dan velen hadden gedacht. ING, ooit symbool van Nederlandse zakelijke trots, moest met gebogen hoofd aankloppen bij minister Wouter Bos. De bank had zich verslikt aan Amerikaanse hypotheken en dreigde mee te worden gezogen in de ondergang. Alleen massale overheidssteun kon redding brengen.
Joris Luyendijk
Fraude als systeem
De bankencrisis was niet alleen een kwestie van verkeerde risico-inschattingen. Steeds meer kwam aan het licht dat er sprake was van systematische fraude, misleiding en manipulatie. Banken verkochten bewust producten aan klanten die ze niet begrepen, manipuleerden rentetarieven en hielpen bij witwassen. Het vertrouwen in het financiële systeem raakte diep beschadigd.
De banken gaan op de oude voet door, bankiers en bestuurders strijken topbonussen op en de volgende rekening van deze bankenfraude komt op het bord van de toekomstige generaties.
Uit: Worst bank scenario
SNS: van trots naar nationalisatie
SNS Bank, ontstaan uit de Twentsche Bank en uitgegroeid met de overname van BLG Hypotheken en SNS Property Finance, leek aanvankelijk de crisis te overleven. Maar de bank had zich te veel gewaagd aan risicovolle vastgoedfinanciering. In 2013 greep minister Dijsselbloem in en nationaliseerde SNS, waarbij aandeelhouders en obligatiehouders hun vermogen verloren.
-
De afrekening - Hoe ING langs de rand van de afgrond scheerdeVerder lezen in het magazineDeze reconstructie toont de dramatische onderhandelingen tussen ING, het ministerie en DNB. Het laat zien hoe de dreiging van nationalisatie als zwaard van Damocles boven ING hing en hoe Brussel uiteindelijk de prijs bepaalde.
De internationale dimensie
De bankencrisis was geen puur Amerikaans of Nederlands fenomeen, maar een wereldwijde aardbeving. Europa werd dubbel getroffen: eerst door de crisis zelf, daarna door de staatsschuldencrisis die erop volgde. Landen als Griekenland, Ierland en Portugal kwamen in acute nood. De eurozone dreigde uit elkaar te vallen.
-
Adam Tooze: ‘De volgende crisis wordt eerder een griep dan een hartaanval’Verder lezen in het magazineIn dit interview blikt historicus Adam Tooze terug op tien jaar crisis. Hij concludeert dat we ternauwernood een ramp hebben afgewend, maar dat fundamenteel weinig is veranderd. De volgende crisis wordt eerder een griep dan een hartaanval, maar is zeker niet uitgesloten.
Lessen voor de toekomst
Vijftien jaar na Lehman Brothers is de vraag niet of er een nieuwe crisis komt, maar wanneer en in welke vorm. De lessen van 2008 lijken alweer te vervagen. Banken worden weer groter, de regulering wordt afgezwakt en risicovolle praktijken keren terug. Tegelijk zijn nieuwe bedreigingen ontstaan, van cryptovaluta tot schaduwbankieren.
Het belangrijkste inzicht: toezicht moet niet alleen achteraf reageren, maar vooraf risico's herkennen. Banken zijn te complex geworden om ze met eenvoudige regels te besturen. Cultuurverandering is minstens zo belangrijk als kapitaaleisen.
Uit: Toezicht op banken-
De afrekening - 'Een aanrader'Verder lezen in het magazineEen positieve recensie van Janssens boek over ING. De recensent prijst de toegankelijke manier waarop complexe financiële mechanismen worden uitgelegd en de inzichten in de onderhandelingen tussen bank en overheid.
-
Harvest - September 2017Verder lezen in het magazineDeze Harvest-editie bespreekt meerdere boeken over de crisis, waaronder werk van Eisinger over het gebrek aan strafrechtelijke vervolging van bankiers. Het laat zien hoe 'too big to fail' is verworden tot 'too big to jail'.
Een wake-up call die we negeren
De bankencrisis had een keerpunt kunnen zijn. Een moment waarop we ons financiële systeem fundamenteel hadden kunnen hervormen. In plaats daarvan hebben we gekozen voor reparatie en symptoombestrijding. Banken zijn gered, bonussen zijn terug en het korte termijndenken regeert opnieuw.
De boeken en analyses over de crisis bieden meer dan historisch inzicht. Ze zijn een waarschuwing voor de toekomst. Want zoals Joris Luyendijk aantoonde: de cultuur binnen banken is nauwelijks veranderd. En zoals Hester Bais blootlegt: met creatief boekhouden en medeweten van toezichthouders wordt de werkelijkheid nog steeds verbloemd.
De vraag is niet of we geleerd hebben van de bankencrisis. De vraag is of we bereid zijn de consequenties te trekken uit wat we geleerd hebben. Want de volgende crisis komt eraan, langzaam maar zeker. En deze keer hebben overheden veel minder ruimte om in te grijpen.
