trefwoord
Rationalisatie
Rationalisatie is een begrip met twee gezichten. Aan de ene kant staat het voor het rationaliseren van processen: het doorlichten en optimaliseren van organisaties op basis van feiten en logica. Aan de andere kant is rationalisatie ook een psychologisch mechanisme: de manier waarop mensen achteraf verklaringen construeren voor gedrag dat eigenlijk door heel andere, minder rationele motieven wordt gestuurd. Op deze pagina belichten we beide betekenissen, van bestuursrecht tot fraudebeheersing en van sociologie tot gedragseconomie.
Rationalisatie als organisatieprincipe
In de sociologie en het management wordt rationalisatie vaak gebruikt om te beschrijven hoe handelen en denken steeds meer onderworpen worden aan berekening, beheersing en efficiëntie. Dit klassieke thema, met wortels bij Max Weber, blijft actueel in de bedrijfskunde van vandaag.
Rationalisatie bij organisaties in crisis
Ook bij het redden van bedrijven in zwaar weer speelt rationalisatie een cruciale rol. Het gaat dan om het kritisch doorlichten van de onderneming: wat is nog haalbaar, wat moet anders, en welke keuzes zijn op rationele gronden te verdedigen?
Jan Adriaanse
Een succesvolle turnaround begint met een eerlijke, rationele analyse van de onderneming: pas als koersbepaling gebaseerd is op willen, kunnen en moeten, kunnen structurele verbeteringen worden doorgevoerd.
Uit: Zwaar weer ondernemenDe keerzijde: rationalisatie als zelfbedrog
Waar het eerste type rationalisatie draait om het scherper maken van beslissingen, gaat het tweede type juist over het vertroebelen ervan. Mensen zijn meesters in het achteraf verklaren van hun eigen gedrag, ook als dat gedrag oneerlijk of irrationeel was. Deze vorm van rationalisatie helpt ons een positief zelfbeeld te behouden, maar staat een eerlijke blik op onszelf in de weg.
Dan Ariely
Mensen zijn niet zozeer geneigd om te liegen als het hen uitkomt, maar om zichzelf ervan te overtuigen dat ze eerlijk zijn, zelfs terwijl ze bedriegen.
Uit: Heerlijk oneerlijk
-
Dan Ariely: ‘Ons gedrag staat vaak haaks op ons eigenbelang’Verder lezen in het magazineIn dit interview vertelt Dan Ariely hoe ons gedrag vaak haaks staat op ons eigenbelang, en hoe bedrijven daar hun voordeel mee kunnen doen door mensen tegen hun eigen irrationaliteit te beschermen.
Rationalisatie en fraude
Nergens is het mechanisme van rationalisatie zo duidelijk als bij fraude. De klassieke fraudedriehoek beschrijft drie elementen die nodig zijn voor fraude: druk, gelegenheid en rationalisatie. Zonder een innerlijke rechtvaardiging plegen de meeste mensen geen fraude, hoe groot de druk of de gelegenheid ook is.
Fraude ontstaat vaak niet uit puur kwaadaardige motieven, maar uit een combinatie van druk, gelegenheid en de mogelijkheid om het eigen gedrag te rationaliseren. Wie deze rationalisatie doorbreekt, vermindert het risico op fraude aanzienlijk.
Uit: FraudebeheersingRationeel denken versus irrationeel gedrag
De spanning tussen rationaliteit en irrationaliteit komt ook terug in de Rationele Effectiviteitstraining (RET), een methode die uitgaat van het idee dat onze gevoelens vooral bepaald worden door onze gedachten, niet door de werkelijkheid zelf. Deze training leert mensen hun eigen irrationele overtuigingen te herkennen en te rationaliseren tot bruikbare, effectievere gedachten.
-
Theo IJzermans: ‘Anders denken ligt ten grondslag aan ander en effectiever gedrag’Verder lezen in het magazineTheo IJzermans, een van de pioniers van RET in Nederland, kijkt nuchter naar het instrument: geen wondermiddel, maar wel een methode die met de juiste toepassing goede resultaten oplevert.
-
Bert van Dijk: ‘Waarom zou iemand geen fouten mogen maken?’Verder lezen in het magazineBert van Dijk laat aan de hand van de RET zien hoe irrationele gedachten, zoals de behoefte om door iedereen gemogen te worden, ons juist in de weg kunnen zitten. Een scherpe analyse van hoe kwaliteiten in hun tegendeel kunnen verkeren.
Grenzen van de ratio
Toch waarschuwen sommige auteurs voor een overdreven vertrouwen in rationaliteit. Wie alles wil vangen in regels en systemen loopt het risico de emotionele onderstroom te negeren, terwijl juist die onderstroom veel gedrag verklaart dat puur rationeel denken niet kan vatten.
-
Rob van Es: ‘Integriteit is verworden tot risicomanagement’Verder lezen in het magazineRob van Es stelt in dit artikel dat integriteit is verworden tot risicomanagement: we verschuilen ons steeds vaker achter rationele regels, terwijl juist de emotionele onderstroom om aandacht vraagt.
-
Chantal van der Leest: ‘We zijn niet zo rationeel als we zelf denken’Verder lezen in het magazineChantal van der Leest, die de klassieker van Daniel Kahneman naar de werkvloer vertaalde, benadrukt dat we minder rationeel zijn dan we zelf denken. Op een gegeven moment moet het denken stoppen om tot actie te komen.
Conclusie
Rationalisatie is daarmee een tweesnijdend begrip. Als methode helpt het organisaties scherpere, beter onderbouwde keuzes te maken. Als psychologisch mechanisme kan het diezelfde scherpte juist ondermijnen, door ons blind te maken voor de werkelijke motieven achter ons handelen. Wie beide kanten van rationalisatie doorziet, staat sterker in het nemen van beslissingen én in het doorzien van de beslissingen van anderen.
